Bjelasica: góry północnej Czarnogóry

Cztery grzbiety między Tarą a Limem

Na zachodnim obrzeżu Bjelasicy leży dolina Tary, na wschodnim — dolina Limu. Od Komów oddziela ją przełęcz Trešnjevik. Położenie między tymi dolinami wyjaśnia, dlaczego góry można poznawać od strony Kolašina i Mojkovca, ale również z okolic Beran i Bijelog Polja. Każde podejście pokazuje inny fragment masywu; przejazd do Jeziora Biogradskiego nie jest zwiedzeniem całej Bjelasicy.

Cztery główne grzbiety biegną w kierunku północno-zachodnim i południowo-wschodnim. Oddzielają je doliny rzeczne. W zachodniej części wyróżnia się ciąg prowadzący ku szczytowi Ključ. Kolejny obejmuje Troglavę i Zekovą Glavę, a dalej znajduje się grzbiet z najwyższą Crną Glavą. Organizacja turystyczna Kolašina podaje dla niej wysokość 2139 metrów. Najbardziej na północ leżą między innymi Bjelogrivac i Strmenica.

W opisie turystycznym łatwo połączyć wszystkie wierzchołki w jedną łagodną linię. Tymczasem między grzbietami trzeba zejść w doliny lub obejść ich zbocza. Obły zarys szczytu nie mówi jeszcze, jak wygląda dojście od konkretnej strony. Strome stoki występują tu obok szerokich, trawiastych odcinków.

Czy Bjelasica jest dawnym wulkanem?

Popularne określenie „góry wulkaniczne” wychwytuje część różnicy między Bjelasicą a wapiennymi masywami Czarnogóry, ale nie opisuje całej jej budowy. W dokumentacji przyrodniczej występują zarówno skały osadowe różnych okresów, jak i skały wulkaniczne środkowego triasu. Nie jest to pojedynczy wygasły stożek ani masyw zbudowany wyłącznie z materiału wulkanicznego.

Ważna jest również historia ruchów skorupy ziemskiej. Katarina Stefanović w pracy opublikowanej w 2025 roku analizuje Bjelasicę na styku jednostek tektonicznych Drina–Ivanjica i wschodniobośniacko-durmitorskiej. Opisuje odkształcenia związane z rozciąganiem w oligocenie i miocenie oraz system uskoków. Dzisiejszy układ skał powstał w kilku etapach; sam ich rodzaj nie wyjaśnia całej rzeźby gór.

Do tej historii doszła działalność lodowców. Pozostały po nich cyrki, czyli zagłębienia otoczone stromymi zboczami, oraz niecki jezior. W Bjelasicy obłe powierzchnie grzbietowe sąsiadują więc z wyraźnymi formami polodowcowymi. Widok Pešića jezera pod Zekovą Glavą dobrze pokazuje to zestawienie.

Jeziora leżą na różnych piętrach gór

Najbardziej znane Biogradsko jezero leży w lesie, znacznie niżej od jezior pod najwyższymi szczytami. Pešića jezero zajmuje nieckę między Crną Glavą, Zekovą Glavą i Belilem. Z góry widać jego kształt oraz zbocza zamykające zagłębienie. Zejście nad wodę zmienia jednak wycieczkę: do marszu grzbietem dochodzi zejście, a przy powrocie tą samą drogą również ponowne podejście.

Pod Crną Glavą leżą też jeziora Ursulovačka, duże i małe. Veliko Ursulovačko należy do najwyżej położonych jezior masywu. Dalej, w części nazywanej Šiška, znajdują się jeziora Šiška. Nazwy łatwo potraktować jak listę blisko położonych przystanków, lecz dzielą je grzbiety i różnice wysokości.

Woda w tych zbiornikach nie ma przez cały rok identycznego zasięgu. Lokalna organizacja turystyczna opisuje sezonowe zmiany linii brzegowej Pešića jezera i poziomu jezior Ursulovačka. Dlatego zdjęcie pełnej niecki z wiosny nie pokazuje koniecznie warunków późnego lata.

Las i Jezioro Biogradskie w granicach parku narodowego

Borówki pod Troglavą, molika przy jeziorach

Opis przyrodniczy NVO Natura zwraca uwagę na borówczyska w rejonie Troglavy i Medveđej Glavy. Wyżej od zwartego lasu krajobraz tworzą łąki oraz pastwiska. W sezonie wegetacyjnym zmieniają one wygląd inaczej niż ciemne zbocza pokryte iglastymi drzewami. Zróżnicowanie roślinności można więc dostrzec już w panoramie, przed rozpoznaniem poszczególnych gatunków.

W okolicy jezior Ursulovačka występuje molika, czyli sosna rumelijska, Pinus peuce. To gatunek bałkański o igłach zebranych po pięć. Materiał Natura opisuje jej stanowisko między oboma jeziorami. Obecność takiego drzewa przypomina, że górska roślinność nie kończy się na podziale na „las” i „trawę”. Poszczególne płaty mają własny skład oraz historię.

Położony niżej stary las Biogradskiej Gory objęto ochroną, lecz bogactwo przyrody nie urywa się na jego granicy. Zewnętrzne zbocza, jeziora i łąki tworzą razem większy górski obszar. Nie należy jednak przenosić zasad obowiązujących w jednej strefie parku na wszystkie tereny Bjelasicy.

Katuny zapisane w nazwach

Nazwy Desin do, Reljina i Rajkov do zachowują imiona ludzi. Katuny Bojovića, Žarski czy Prisojački odsyłają do rodzin lub osad. Regionalna agencja rozwoju opisuje w ten sposób społeczną mapę Bjelasicy: góry były podzielone między wspólnoty, które miały własne miejsca wypasu. Pozornie pusty teren miał właścicieli, użytkowników i ustalony rytm pracy.

Wiosenne wyjście z bydłem, owcami i kozami nazywano izdig. Przenoszono także naczynia do mleka, wyposażenie chat i dobytek potrzebny do sezonowego pobytu. Zagrody stały obok budynków mieszkalnych, a produkcja sera i skorupu organizowała codzienną pracę. Bjelasica dostarczała pastwisk, z których korzystały wsie położone niżej.

Mieszkalne chaty dzielono na część przeznaczoną na nabiał oraz miejsce codziennego życia i snu. Obok stały małe budki pasterskie, kućery, i zagrody dla zwierząt. Te ostatnie okresowo przenoszono, by utrzymywać czystość. Układ osady wynikał z kolejnych czynności: dojenia, przetwarzania mleka, pilnowania stada i odpoczynku.

Jak wyglądało życie w katunie i sezonowy wypas

Kačamak i kuchnia czarnogórskich gór

Drewniane chaty i zagadka Tutića katunu

W regionalnym opisie dziedzictwa Bjelasicy dominują drewniane chaty pasterskie. Budowano je z dostępnych materiałów, z pokryciami z drewnianych elementów. Katun obejmował zarówno mieszkania, jak i budynki oraz ogrodzenia potrzebne zwierzętom. Był miejscem produkcji żywności, nie tylko noclegiem w górach.

Na tym tle wyróżnia się Tutića katun z pozostałościami kamiennej zabudowy. Układ ruin wskazuje na większą osadę, lecz regionalna agencja wyraźnie zaznacza, że jej pochodzenie pozostaje niewyjaśnione. Krążą hipotezy o różnym wieku i dawnych mieszkańcach. Bez badań nie można wybrać najstarszej tylko dlatego, że brzmi najbardziej efektownie.

Podobnej ostrożności wymagają miejscowe nekropole. Zespoły w okolicach Ganovačy, Gradaca czy Svatovskog groblja nie mają wszystkich odpowiedzi archeologicznych. Ich obecność jest świadectwem użytkowania gór, ale sama kamienna forma nie daje pewnej daty. W Bjelasicy obok dobrze opisanej tradycji pasterskiej pozostają miejsca, których historia dopiero czeka na badanie.

Nowa warstwa krajobrazu: ośrodki Kolašina

Od strony Kolašina górski krajobraz zmieniły wyciągi, trasy narciarskie i drogi dojazdowe. Otwarcie ośrodka Kolašin 1600 w lutym 2019 roku było częścią państwowego programu rozwoju północy. Rządowy komunikat opisywał nową kolej krzesełkową oraz infrastrukturę drogową, energetyczną i wodną.

Władze przedstawiały tę inwestycję jako szansę na zatrudnienie i rozwój turystyki poza wybrzeżem. Jest to udokumentowany cel przedsięwzięcia, nie automatyczny dowód spełnienia każdej zapowiedzi. Z punktu widzenia krajobrazu pojawił się nowy sposób korzystania z gór: obok sezonowego wypasu i wędrówek — rozbudowana infrastruktura sportowa.

Wybierając fragment Bjelasicy, warto rozróżnić tę część masywu od leśnego wnętrza parku oraz dalszych terenów pasterskich. Nazwa gór obejmuje wszystkie te krajobrazy. Letnia dostępność kolei, stan dróg i działalność konkretnych katunów wymagają sprawdzenia u operatorów; nie wynikają z samej obecności obiektu na mapie.