Biogradska Gora: lasy i jezioro parku narodowego

Jezioro, do którego wpływa rzeka z lasu

Biogradsko jezero leży na wysokości około 1100 metrów, w obniżeniu ukształtowanym przez dawny lodowiec. Z jednej strony wpływa do niego Biogradska rijeka, z drugiej wypływa Jezerštica, odprowadzająca wodę do Tary. Jezioro jest zatem częścią rzecznego układu. Woda nie pozostaje w zamkniętej niecce, a oglądana z brzegu tafla stanowi tylko jeden odcinek jej drogi przez góry.

Przy ujściu Biogradskiej rijeki rozciąga się delta z bujną roślinnością. Materiały edukacyjne parku zwracają uwagę na czosnek niedźwiedzi oraz wielkie liście lepiężników w otoczeniu jeziora. Brzeg, ujście rzeki i wnętrze lasu dają inne warunki roślinom. Warto zauważyć te różnice, zamiast szukać wyłącznie miejsca, z którego zmieści się w kadrze całe jezioro.

Co właściwie jest niezwykłego w tym lesie?

Biogradska Gora należy do najważniejszych zachowanych starych lasów Gór Dynarskich. Badacze oceniają takie lasy według ich budowy: obecności wielkich drzew, wielu pięter roślinności, leżących kłód, stojących martwych pni i młodych drzew pojawiających się w lukach po starszych okazach.

W opracowaniu z 2024 roku porównano Biogradską Gorę z lasami Lom, Janj i Perućica w Bośni i Hercegowinie. Wspólną cechą była duża ilość żywego i martwego drewna oraz mozaika niewielkich luk w koronach. Las nie ma tu jednego wieku ani równego sklepienia. Po śmierci drzewa powstaje otwór, przez który dociera światło; obok trwa rozwój innych drzew. Leżąca kłoda jest częścią tej struktury, a nie dowodem zaniedbania.

Przedmiotem ochrony jest więc również to, co w lesie gospodarczym bywa usuwane. Oglądając martwe drewno z wyznaczonej ścieżki, widzimy różne etapy rozkładu i odnowienia w jednym miejscu. Nie trzeba znać wieku każdego pnia, by dostrzec, że ten las rozwija się nierównomiernie.

Nie tylko buki: jawory, jesiony i jodły

Nazwa puszczy bukowej upraszcza obraz Biogradskiej Gory. W parku występują różne zbiorowiska, w tym lasy mieszane z jodłą i świerkiem. Badanie opublikowane w 2020 roku dotyczyło natomiast fragmentu lasu liściastego, w którym obok buka rosły jawor i jesion wyniosły. Na czterech powierzchniach próbnych po ćwierć hektara odnotowano 58 gatunków roślin naczyniowych.

Średnia zasobność drewna na tych powierzchniach wynosiła 814 metrów sześciennych na hektar. To pomiar naukowy określonego drzewostanu, nie średnia dla całego parku. Autorzy porównali go z czystymi buczynami w tym samym rezerwacie i uzyskali około dwukrotnie wyższą wartość. Biogradska Gora pozwala badać, jak funkcjonują różne typy starego lasu położone blisko siebie.

W sąsiedztwie jeziora pojawia się jeszcze inne zjawisko: inwersja temperatury. Chłodne powietrze spływa do obniżenia i może zalegać przy jego dnie. Według materiałów NPCG sprzyja to występowaniu drzew iglastych pośród lasu liściastego. Samo położenie niżej na zboczu nie musi więc oznaczać cieplejszego stanowiska.

Dziuple nad wodą

Nocek rudy, Myotis daubentonii, łączy dwa najważniejsze siedliska okolicy: stare drzewa oraz jezioro. NPCG opisuje tu kolonię rozrodczą korzystającą z dziupli. Nietoperze zmieniają schronienia, dlatego znaczenie ma większa liczba odpowiednich drzew, a nie pojedynczy okazały buk. Nad wodą szukają pokarmu, latając nisko nad powierzchnią.

Park jest także siedliskiem salamandry plamistej, traszek, dzięciołów i wielu owadów. Lista zwierząt nie jest obietnicą spotkania podczas spaceru. Drobne organizmy związane z wilgotnym runem czy martwym drewnem łatwo przeoczyć, choć stanowią równie istotną część lasu jak duże ssaki.

Również w jeziorze historia przyrody obejmuje działania człowieka. Materiały parku rozróżniają rodzime ryby i gatunki wprowadzone, wśród nich pstrąga tęczowego. Określenie „dzika przyroda” nie oznacza zatem, że każdy współczesny składnik tutejszego ekosystemu znalazł się tu bez ludzkiego udziału.

Puszcza ze śladami średniowiecza

Badania paleoekologiczne zespołu Eleonory Cagliero pokazują, że otoczenie starego lasu było w średniowieczu użytkowane. Pyłki, zarodniki, szczątki roślin i węgle drzewne pozwoliły rozpoznać uprawę zbóż, hodowlę zwierząt oraz obecność ognia. Towarzyszyło im zmniejszenie zasięgu lasów z przewagą jodły i świerka.

Autorzy wiążą późniejsze odtwarzanie lasu z porzucaniem użytkowania ziemi, między innymi w okresie czarnej śmierci w połowie XIV wieku. W łatwiej dostępnych częściach otoczenia rozwinęły się drzewostany silnie zdominowane przez buk. Zwiększanie pokrywy leśnej zaczęło się więc kilka stuleci przed formalną ochroną z XIX wieku.

Dzisiejsze różnice między buczynami a mieszanymi drzewostanami mają zatem także historyczne podłoże. Badanie nie odbiera wartości staremu lasowi. Pokazuje, dlaczego opowieść o jednolitej puszczy, której nigdy nie dotknął człowiek, pomija część jej przeszłości.

Katuny i dawne użytkowanie górskich pastwisk

Od książęcego zabranu do parku narodowego

Rok 1878 przyniósł przyłączenie Kolašina do Czarnogóry oraz początek ochrony lasów związanej z Nikolą Petrovićem. Był wtedy księciem; tytuł królewski przyjął dopiero później. NPCG podaje, że miejscowe wspólnoty Moračani i Rovčani przekazały mu część lasów, a w 1885 roku obszar ogłoszono Gospodarevim zabranom, nazywanym także branikiem.

Dawny zabran i dzisiejszy park narodowy nie były tym samym rozwiązaniem. Pierwsza ochrona wiązała się także z łowiectwem i zwierzyną. Status parku narodowego nadano w 1952 roku. Z czasem ciężar ochrony przesunął się ku całym siedliskom, badaniom przyrody i zasadom udostępniania terenu.

Biogradska Gora figuruje od 2010 roku na liście informacyjnej UNESCO. W lutym 2026 roku rząd informował o nominacji lasów bukowych do rozszerzenia istniejącego międzynarodowego dobra. Dokumentacja i ocena kandydatury są etapami postępowania; nie stanowią potwierdzenia wpisu na Listę światowego dziedzictwa.

Nikola i dzieje dynastii Petrović-Njegoš

Wokół jeziora albo wyżej, na Bjelasicę

Najbardziej bezpośrednim spotkaniem z tutejszym lasem jest obejście Jeziora Biogradskiego. Organizacja turystyczna Kolašina podaje dla pętli 3,5 kilometra oraz około godziny do półtorej marszu. To orientacyjny czas przejścia, bez dłuższych postojów przy roślinach i wodzie. Przed wejściem należy sprawdzić bieżące komunikaty parku, szczególnie po trudnej pogodzie.

Bendovac pokazuje jezioro z góry, ale dojście tam jest osobną górską wycieczką. Nie stanowi krótkiego dodatku do spaceru po brzegu. Dalej rozciągają się grzbiety Bjelasicy, łąki i katuny. Ta zmiana perspektywy pomaga oddzielić park od całego masywu: puszcza i jezioro są jego częścią, natomiast opowieść o wyższych piętrach gór obejmuje także pasterstwo i inne jeziora.

Przy planowaniu wizyty aktualny cennik i zasady udostępnienia sprawdź u NPCG. Wycieczkę wokół jeziora warto zachować jako spokojne poznawanie lasu; wyprawę ponad jego granicę zaplanować oddzielnie, z uwzględnieniem przewyższenia i warunków na grzbietach.

Bjelasica: grzbiety, jeziora i dawne osady pasterskie

Czarne Jezioro w Durmitorze: inny spacer nad górskim jeziorem