Stećci: średniowieczne nagrobki Czarnogóry i zapisane w nich historie

Kamienna płyta, skrzynia albo dom z dwuspadowym dachem

Stećak jest nagrobkiem wykutym z jednego bloku kamienia. Najłatwiej rozpoznać odmianę z górą ukształtowaną jak dach, zwaną sljemenjak. Nie wszystkie zabytki są jednak tak efektowne. Do tej samej tradycji należą płaskie płyty, wysokie i niskie skrzynie kamienne, a także formy pionowe. Sam kształt nie oznacza, że widzimy otwierany sarkofag: chodzi o zewnętrzne oznaczenie miejsca pochówku.

W leksykonie archeologicznym Czarnogórskiej Akademii Nauk i Sztuk nagrobki opisano jako zjawisko obejmujące przede wszystkim Bośnię i Hercegowinę oraz części dzisiejszej Chorwacji, Serbii i Czarnogóry. Występują pojedynczo, w małych grupach i na dużych cmentarzyskach, także obok kościołów lub starszych miejsc kultowych. Różnice wielkości oraz staranności wykonania widać nieraz w obrębie jednej nekropolii.

Kamieniarze korzystali przeważnie z materiału dostępnego w okolicy. Portal poświęcony wspólnemu dziedzictwu stećci wymienia głównie wapień, ale również inne skały. Bloki mogły ważyć kilka ton, więc bliskość kamieniołomu miała znaczenie dla transportu. Jeden nagrobek mógł oznaczać pojedynczy grób albo więcej niż jeden pochówek.

Czyje były te groby i skąd nazwa „greckie cmentarzysko”?

UNESCO podkreśla, że pod stećci chowano członków trzech średniowiecznych wspólnot chrześcijańskich: prawosławnej, katolickiej i Kościoła bośniackiego. Popularne określenie wszystkich takich zabytków jako „grobów bogomiłów” zawęża więc ich historię. Z samego ozdobnego motywu nie należy wyprowadzać pewnej informacji o wyznaniu pochowanego człowieka.

Nazwa Grčko groblje, dosłownie „greckie cmentarzysko”, też nie jest dowodem greckiego pochodzenia zmarłych. Parkovi Dinarida wyjaśniają, że dawne nekropolie otrzymywały podobne nazwy, gdy zacierała się pamięć o ich twórcach. W ludowym nazewnictwie pojawiały się również cmentarzyska rzymskie czy weselne. Opowieści o obcych przybyszach są częścią późniejszej pamięci miejsca, a nie metryką średniowiecznych pochówków.

Samo słowo stećak upowszechniło się znacznie później niż zabytki, które dziś opisuje. Według portalu Stećci World Heritage pojawia się w połowie XIX wieku i wiąże się ze staniem. W starszych nazwach występują kamień, znak lub dom. Warto pamiętać o tej różnicy, czytając współczesne opisy rzekomo jednolitej kultury stećci.

Historia Czarnogóry i zmieniające się granice dawnych państw

Trzy czarnogórskie nekropolie UNESCO: gdzie ich szukać?

Dwa zespoły leżą w rejonie Novakovići koło Žabljaka, trzeci w Zagrađu, w gminie Plužine. Ostatniego nie należy mylić z cmentarzyskiem nad Ribljim jezerem, choć oba noszą nazwę Grčko groblje. W opisach Zagrađa pojawia się również pobliskie Šćepan Polje.

Wpis z 15 lipca 2016 roku jest wspólny dla czterech państw. Obejmuje wybrane nekropolie, a nie automatycznie każdy napotkany stećak. Rok 2017, widoczny w części dokumentów, dotyczy przyjęcia deklaracji wyjątkowej uniwersalnej wartości tego dziedzictwa. Nie jest datą pierwszego wpisu.

Grčko groblje nad Ribljim jezerem: arkady i postać z mieczem

Nekropolia zajmuje niewielkie trawiaste wyniesienie na północny zachód od jeziora. Według opracowania CANU tworzy ją 10 płyt, 27 nagrobków skrzyniowych i 12 sljemenjaka. Ta ostatnia grupa przyciąga uwagę dachowymi zwieńczeniami; jeden z dużych bloków wyróżnia się w środkowej części zespołu.

Na 22 kamieniach odnotowano zdobienia. Warto przyjrzeć się arkadom przypominającym rząd małych łuków, skręconym pasom i ornamentom roślinnym. Są też krzyże, rozety oraz przedstawienia broni. Wśród scen figuralnych leksykon wymienia człowieka z mieczem i tarczą oraz scenę polowania. Oglądanie różnych boków kamienia pozwala zobaczyć znacznie więcej niż spojrzenie na sam jego kształt.

Badacze wiążą cmentarzysko z miejscową zamożną warstwą feudalną i jej rodzinami, wskazując schyłek XIV oraz XV wiek. To interpretacja oparta na położeniu, obróbce i zdobieniach nagrobków. Nie jest spisem rozpoznanych z imienia pochowanych. Na tej nekropolii nie zarejestrowano inskrypcji, które dawałyby taki wykaz.

Durmitor: jeziora, góry i planowanie pobytu w regionie

Bare Žugića: większość kamieni nie ma bogatej dekoracji

Na Bare Žugića proporcje są inne niż nad Ribljim jezerem. Wśród 300 zinwentaryzowanych stećci aż 230 zaliczono do form amorficznych, czyli pozbawionych wyraźnie wypracowanego kształtu. Pozostałe to płyty, skrzynie i nagrobki dachowe. Zdobiące przewodniki fotografie rzeźbionych bloków pokazują więc tylko część tego cmentarzyska.

CANU odnotowuje tu 23 zdobione egzemplarze. Obok krzyży, rozet czy łuków ze strzałami występują przedstawienia jelenia i sceny związane z tańcem kolo. Staranniej obrobione pomniki skupiają się głównie w północnej i środkowej części zespołu; wiele nieregularnych kamieni leży na południu i południowym wschodzie. Autor opracowania przypuszcza, że ten fragment mógł zostać dołączony później.

Dokumentacja portalu Stećci World Heritage łączy oba pobliskie cmentarzyska z obszarem Jezera i dziejami Drobnjaków. W krajobrazie nadal są łąki, drogi oraz miejsca związane z wypasem. Patrząc na nekropolie, warto zauważyć także to otoczenie. Nagrobki pozostały w regionie dawnego osadnictwa, nie zostały zgromadzone w jednym punkcie jako ekspozycja muzealna.

Katuny i historia pasterskiego życia w górach

Petko z Zagrađa: gdy z kamienia poznajemy imię

Grčko groblje w Zagrađu znajduje się poniżej dawnego ośrodka Soko, związanego z rodem Kosača. Większość tamtejszych kamieni nie ma dekoracji. Najwięcej informacji historycznych dostarcza duży blok z napisem wspominającym Petka, określonego słowem kristijanin, oraz księcia Stjepana.

Zapis łączy człowieka z konkretnym środowiskiem dworskim. Dokumentacja zabytku odnosi go do czasów Stjepana Vukčicia Kosačy i datuje na podstawie użytego tytułu władcy. Takie inskrypcje są szczególnie cenne, bo dekoracyjny miecz czy rozeta nie podają imienia ani chronologicznego punktu odniesienia.

Zagrađe pozwala też wyjść poza obraz stećci wyłącznie jako zabytków durmitorskich łąk. Otaczają je dzieje średniowiecznej Pivy, siedziby Kosačów i dawnych szlaków. Dokładna liczba kamieni podawana w opracowaniach bywa różna; opis serii UNESCO wymienia 14. Dla odwiedzającego ważniejsze jest rozpoznanie właściwego stanowiska i jego związku z Soko niż porównywanie go wielkością z Bare Žugića.

Jezioro Piva i przemiany krajobrazu regionu

Co opowiadają ornamenty, a czego nie potrafimy z nich wyczytać?

Na stećci spotykają się motywy religijne, przedmioty codziennego użytku, uzbrojenie i sceny z postaciami. Opracowania wymieniają polowania, pojedynki, korowody oraz ludzi połączonych w tanecznym kręgu. Występują także skręcone sznury, winorośle i obramowania. Nie trzeba znać wszystkich interpretacji, żeby dostrzec różnicę między prostym znakiem a rozbudowaną sceną.

Szczegóły należy jednak odczytywać w kontekście konkretnego zabytku. Motywu jelenia z jednego cmentarzyska nie można automatycznie objaśniać historią zapisaną na kamieniu z innego kraju. Podobnie dzisiejsza legenda o nekropolii nie ustala daty jej założenia. Najpewniejsze informacje dają razem dokumentacja stanowiska, analiza formy, inskrypcje i historyczne źródła dotyczące okolicy.

Dlaczego kamienie pękają i jak je oglądać?

Dokumentacja Grčkiego groblja koło Žabljaka opisuje osiadanie podłoża, przechylanie ciężkich bloków oraz wodę zamarzającą w szczelinach podczas długich zim. Znaczenie mają też wilgoć zatrzymywana przez mchy i porosty oraz uszkodzenia przy podstawach. Kamień wyglądający na masywny może być niestabilny. Nie siadaj na nagrobkach i nie wspinaj się na nie do zdjęcia.

Nie próbuj poprawiać czytelności reliefu przez skrobanie, czyszczenie lub kredowanie. Ochrona stećci wymaga pracy konserwatorskiej. W 2017 roku w Žabljaku zorganizowano poświęcone jej warsztaty z udziałem specjalistów z czterech państw. Zużycie powierzchni nie jest powodem do samodzielnego usuwania porostów przez odwiedzających.

Dwa stanowiska w Novakovićima można uwzględnić podczas pobytu w rejonie Žabljaka. Zagrađe wymaga osobnego planu w regionie Pivy. Przed wyjazdem sprawdź lokalny dojazd i warunki pogodowe. Historyczna dokumentacja UNESCO nie jest aktualnym wykazem parkingów, oznakowania ani usług. Na miejscu trzymaj się dojść i pozostaw przestrzeń między nagrobkami bez zmian.