Historia Czarnogóry: od średniowiecznych księstw do współczesnego państwa

Duklja: średniowieczne początki nad Adriatykiem

Nazwa Duklja pochodzi od antycznej Doclei, której ruiny leżą koło dzisiejszej Podgoricy. W średniowieczu oznaczała jednak znacznie większy obszar. Obejmował on ziemie nad Jeziorem Szkoderskim i fragmenty wybrzeża, a jego związki z sąsiednimi krainami zależały od aktualnej siły władców. Szkodra, dziś w Albanii, zajmowała w tym świecie ważne miejsce. Współczesna granica państwowa przecina zatem przestrzeń dawnego organizmu politycznego.

W XI wieku Vojislav umacniał samodzielność Duklji wobec Bizancjum. Jego następcy, Mihailo i Bodin, posługiwali się tytułem królewskim i rozszerzali wpływy. Po śmierci Bodina walki w rodzinie osłabiły państwo. Pod koniec XII wieku ziemie te znalazły się pod władzą Stefana Nemanji i serbskiej dynastii Nemanjićów.

Duklja należy do historii Czarnogóry, ale opisywanie jej jako dzisiejszego państwa przeniesionego w średniowiecze prowadzi do błędu. Zasięg władzy, więzi dynastyczne i przynależność kościelna zmieniały się. Także słowa określające mieszkańców nie odpowiadały dokładnie współczesnym deklaracjom narodowościowym.

Zeta i rywalizacja o miasta wybrzeża

Nazwa Zeta stopniowo upowszechniała się obok Duklji. Po rozpadzie silnej władzy Nemanjićów w XIV wieku wyrośli tu Balšici. Ich posiadłości obejmowały w różnych momentach miasta i ziemie leżące obecnie w Czarnogórze, Albanii i Kosowie. Ulcinj był jednym z ośrodków ich władzy; Kotor potrafił oprzeć się ich próbom podporządkowania.

W XV wieku o dziedzictwo Zety rywalizowali miejscowi panowie, władcy Serbii i Wenecja. Crnojevići zawierali układy z Republiką Wenecką, która dysponowała portami, pieniędzmi i flotą. W zamian oczekiwała pomocy wojskowej i uznania swoich interesów. Polityka na tym wybrzeżu składała się z negocjacji, zmiennych zależności i rodzinnych ambicji równie często jak z bitew.

Ulcinj i ślady kolejnych epok w starym mieście

Dlaczego stolica znalazła się w Cetinje?

Osmański napór ograniczał terytorium Crnojeviciów. Ivan Crnojević korzystał z ośrodków nad jeziorem, następnie wybrał położoną głębiej w górach kotlinę Cetinje. W 1482 r. wzniósł dwór, a dwa lata później klasztor. Nowa siedziba łączyła funkcję polityczną i religijną. Fundacja obejmowała również dochody z ziem, winnic i młyna, które miały utrzymywać klasztor.

Za jego następcy Đurđa działała drukarnia Crnojeviciów. W 1494 r. ukazał się Oktoih prvoglasnik, księga prawosławnych śpiewów liturgicznych. Druk prowadził mnich Makarije ze współpracownikami, korzystając z prasy sprowadzonej z Wenecji. Ta historia pokazuje wymianę ponad podziałami politycznymi: prawosławny dwór kupował technologię w katolickiej republice morskiej.

Wyjazd Đurđa pod koniec XV wieku zakończył ten krótki okres drukarskiej działalności. Zachowane księgi pozwalają opowiadać o nim znacznie dokładniej niż ogólna legenda o górskim kraju odciętym od Europy. Rękopisy, druki i dokumenty należą do równie ważnych świadectw przeszłości jak twierdze.

Cetinje: klasztor, dawne dwory i muzea

Rijeka Crnojevića i wcześniejsze ośrodki nad jeziorem

Pod osmańskim zwierzchnictwem, z rosnącą samodzielnością

Wczesnonowożytnej Czarnogóry nie da się opisać jednym zdaniem o stałej okupacji albo nieprzerwanej pełnej wolności. Osmanowie rościli sobie zwierzchność, pobierali daniny i organizowali wyprawy zbrojne. Górskie wspólnoty zachowywały jednak własną organizację, a skuteczność zewnętrznej kontroli była nierówna. Spory o podatki należały do przyczyn kolejnych konfliktów.

Rdzeń późniejszego państwa stanowiła Stara Czarnogóra, znacznie mniejsza od obecnej republiki. Nie obejmowała całej dzisiejszej północy ani wybrzeża. Ważną rolę odgrywały plemena, czyli terytorialne wspólnoty z własnymi przywódcami i więziami pokrewieństwa. Metropolita z Cetinje musiał uzyskiwać ich poparcie, godzić zwaśnione rodziny i szukać pomocy za granicą.

W 1697 r. metropolitą został Danilo Petrović-Njegoš. Kolejni członkowie tej rodziny stopniowo wzmacniali władzę centralną. Tworzenie sądów, egzekwowanie podatków i ograniczanie zemsty rodowej zajmowało pokolenia. Dziedziczna przewaga rodu nie oznaczała jeszcze sprawnej administracji obejmującej każde gospodarstwo.

Jak Petrovićowie-Njegošowie budowali władzę państwową

Boka Kotorska miała własną drogę

Równolegle porty Boki funkcjonowały w świecie śródziemnomorskiego handlu i weneckich instytucji. Gdy Republika Wenecka upadła w 1797 r., jej dawne ziemie przechodziły między mocarstwami. W epoce napoleońskiej pojawiła się administracja francuska. Granica oddzielała nadmorskie miasta od państwa kierowanego z Cetinje, choć mieszkańcy obu stron utrzymywali liczne kontakty.

W 1813 r., po klęskach Napoleona, siły Petra I i guwernadura Vuka Radonjicia wkroczyły do Boki. Zgromadzenie w Dobrocie uchwaliło unię, a wspólna komisja miała zajmować się finansami, sądami i porządkiem publicznym. Projekt trwał krótko: w 1814 r. mocarstwa oddały Bokę Austrii.

Dlatego kamiennych miast zatoki nie należy przedstawiać jako nieprzerwanie rządzonych przez władców z Cetinje. Ich wenecka, francuska i austriacka przeszłość jest częścią historii obszaru współczesnej Czarnogóry. To inna perspektywa niż dzieje samego dawnego księstwa.

Perast: miasto kapitanów w dawnym świecie weneckim

Księstwo, kongres berliński i nowe granice

W 1852 r. Danilo oddzielił świeckie panowanie od urzędu metropolity i przyjął tytuł księcia. Jego następca Nikola prowadził wojny z Osmanami i zabiegał o poparcie mocarstw. Traktat berliński z 13 lipca 1878 r. zobowiązał do uznania niepodległości Czarnogóry także te państwa, które wcześniej tego nie zrobiły.

Kongres nie ustanowił od razu dzisiejszej mapy. Przyznał księstwu między innymi Podgoricę i Bar, a zarazem ograniczył jego swobodę na morzu przez uprawnienia kontrolne Austro-Węgier. Delegaci czarnogórscy przedstawiali postulaty, lecz nie obradowali na równych prawach z mocarstwami. Rozstrzygnięcia stanowiły wynik europejskiego kompromisu, nie prostą akceptację zdobyczy wojennych.

Kolejne rozszerzenie nastąpiło podczas wojen bałkańskich w latach 1912 i 1913. Państwo objęło między innymi Pljevlja, Berane, Plav i Gusinje, ale też Peć i Đakovicę, leżące dziś w Kosowie. Nikola musiał wycofać się ze zdobytej Szkodry pod presją mocarstw. Nowe obszary zamieszkiwały również społeczności muzułmańskie i katolickie; państwo stawało się większe i bardziej zróżnicowane.

Gusinje: pogranicze o własnej historii

1918: koniec monarchii i spór o zjednoczenie

Nikola przyjął tytuł królewski w 1910 r. Sześć lat później klęska w wojnie z Austro-Węgrami zmusiła dwór do emigracji. Po zakończeniu okupacji monarcha nie odzyskał władzy. 26 listopada 1918 r. zgromadzenie obradujące w Podgoricy zdecydowało o usunięciu dynastii i połączeniu z Serbią pod panowaniem Karađorđeviciów. Następnie obszar wszedł do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Spór dotyczył także warunków połączenia. Zwolennicy bezwarunkowego przyłączenia, nazywani białymi, ścierali się z zielonymi, wśród których byli zwolennicy związku zachowującego równoprawność Czarnogóry. Krytycy zgromadzenia wskazują, że powołano je poza konstytucyjnymi instytucjami królestwa i przy obecności serbskiego wojska. Jego decyzji nie należy utożsamiać ze zgodą wszystkich mieszkańców.

Oceny Nikoli i zjednoczenia zależały od orientacji politycznej już w ówczesnej prasie. Badanie słoweńskich gazet z 1918 r. pokazuje, jak zmiana sojuszy przekształcała wizerunek monarchy. Dzisiejsza opowieść o wyłącznie jednomyślnym zjednoczeniu jest równie niepełna jak pominięcie miejscowych zwolenników wspólnego państwa.

Na początku stycznia 1919 r. konflikt przerodził się w powstanie bożonarodzeniowe. Nazwa odnosi się do prawosławnych świąt przypadających w styczniu według kalendarza gregoriańskiego. Jednym z organizatorów był Jovan Plamenac. Powstańcy domagali się zwołania zgromadzenia zgodnie z czarnogórską konstytucją i równoprawnego udziału kraju w państwie jugosłowiańskim. Nie odrzucali więc wszyscy samej idei wspólnego państwa. Walki objęły między innymi okolice Cetinje i Rijeki Crnojevića; siły rządowe i miejscowi przeciwnicy powstania rozbili zbrojne wystąpienie. Wydarzenia zainteresowały mocarstwa obradujące nad powojennym porządkiem. Francuzi, Amerykanie i Brytyjczycy wysyłali przedstawicieli, by zbadać sytuację. Nie doprowadziło to jednak do przywrócenia królestwa.

Wojna i republika w socjalistycznej Jugosławii

W 1941 r. Jugosławię zaatakowały państwa Osi. Czarnogóra znalazła się pod okupacją włoską, przy czym Boka i część pogranicza otrzymały odrębny status administracyjny. 13 lipca rozpoczęło się powstanie przeciw okupacji. Później ruch oporu podzielił się, a walce z okupantami towarzyszyły krwawe konflikty między partyzantami i czetnikami. Po kapitulacji Włoch w 1943 r. część kraju zajęli Niemcy.

Po wojnie Czarnogóra została jedną z republik federacyjnej Jugosławii. Miała własne instytucje republikańskie i konstytucję z 1946 r., lecz pozostawała częścią państwa rządzonego przez komunistów. Granice republiki różniły się od granic królestwa sprzed 1918 r. Niepodległość z 2006 r. odnosiła się później do tej republiki, nie do odtworzenia wszystkich dawnych zdobyczy monarchy.

Od rozpadu Jugosławii do niepodległości w 2006 roku

Gdy rozpadała się socjalistyczna Jugosławia, Czarnogóra pozostała w federacji z Serbią utworzonej w 1992 r. W drugiej połowie lat 90. rozeszły się drogi dotychczasowych sojuszników: Momira Bulatovicia i Mila Đukanovicia. Spór o stosunek do Slobodana Miloševicia i Belgradu przerodził się w rywalizację o przyszłość republiki.

W 2003 r. federację zastąpiła luźniejsza unia Serbii i Czarnogóry. Jej karta przewidywała możliwość wystąpienia po referendum. Głosowanie odbyło się 21 maja 2006 r., a parlament ogłosił niepodległość 3 czerwca. Czarnogóra przystąpiła do ONZ 28 czerwca. Nie nastąpił powrót monarchii: powstało samodzielne państwo republikańskie.

Dalsze decyzje dotyczyły już jego własnej polityki zagranicznej. Czarnogóra weszła do NATO 5 czerwca 2017 r. Wniosek o członkostwo w Unii Europejskiej złożyła w 2008 r., status kandydata uzyskała w 2010 r., a negocjacje rozpoczęła w czerwcu 2012 r. Według stanu z 11 listopada 2026 r. nadal pozostaje kandydatem, więc niepodległości i integracji europejskiej nie można traktować jako jednego wydarzenia.

Dlaczego referendum z 2006 roku zakończyło unię z Serbią?