Dlaczego Czarnogóra odzyskała niepodległość w 2006 roku?

Dlaczego pomysł niepodległości zyskał większość?

Decyzja dojrzewała w warunkach stopniowego rozchodzenia się polityk obu republik. W 1997 r. doszło do rozłamu w rządzącej Demokratycznej Partii Socjalistów. Milo Đukanović przeciwstawił się Momirowi Bulatoviciowi i jego związkom z Miloševiciem. Z czasem obóz Đukanovicia przyjął program samodzielnej Czarnogóry. Nie był to od początku jednolity ruch: wcześniejsi zwolennicy niepodległości, w tym liberałowie, nie zawsze ufali politykowi wywodzącemu się z dotychczasowego aparatu władzy.

Dla zrozumienia głosowania ważna jest ta zmiana sojuszy. Referendum nie stanowiło nagłego buntu jednomyślnego społeczeństwa przeciw sąsiadowi. Rozstrzygało spór ustrojowy wewnątrz Czarnogóry, w którym uczestniczyły partie, środowiska obywatelskie i społeczności o różnych tożsamościach. Zwolennicy wspólnego państwa zachowali duże poparcie także w dniu głosowania.

Wcześniejsze państwo czarnogórskie i jego miejsce w Jugosławii

Rozdzielenie gospodarcze zaczęło się wcześniej

Własna polityka pieniężna wyprzedziła formalną niepodległość. W listopadzie 1999 r. władze dopuściły markę niemiecką obok dinara. Bank centralny wiąże tę decyzję z doświadczeniem hiperinflacji i dążeniem do ochrony gospodarki. Od stycznia 2001 r. marka stała się jedynym prawnym środkiem płatniczym, a w marcu 2002 r. zastąpiło ją euro.

Także Bank Centralny Czarnogóry powstał przed referendum, w marcu 2001 r. Miał zadania dotyczące banków i systemu płatniczego, ale nie emitował własnych pieniędzy. Oddzielenie walutowe oznaczało, że obie republiki wspólnego państwa nie korzystały już z jednego pieniądza. Z punktu widzenia codziennych transakcji część rozdziału była więc faktem kilka lat przed zmianą flag przy instytucjach międzynarodowych.

Niepodległość nie wprowadziła euro do czarnogórskich sklepów. Używanie tej waluty nie było też skutkiem wejścia do Unii Europejskiej. To dwa osobne procesy, które łatwo pomylić, gdy patrzy się tylko na późniejszy kierunek polityki zagranicznej kraju.

Dlaczego Czarnogóra używa euro mimo braku członkostwa w UE?

Unia z 2003 roku: wspólne instytucje, odrębne republiki

14 marca 2002 r. przedstawiciele władz federalnych, Serbii i Czarnogóry zawarli porozumienie belgradzkie przy udziale Javiera Solany reprezentującego UE. Miało ono przebudować dotychczasową federację. Uzgodniono wspólne organy, a także zasady współpracy gospodarczej, w tym swobodę przepływu ludzi, towarów, usług i kapitału.

Sam dokument wskazywał jednak na istniejące różnice. Harmonizacja polityki handlowej i celnej miała uwzględniać reformy przeprowadzone oddzielnie przez republiki. Wspólny rynek pozostawał zadaniem do wykonania, a nie dowodem pełnego zintegrowania ich gospodarek. UE miała wspierać realizację porozumienia i nadzorować postępy.

Karta konstytucyjna weszła w życie 4 lutego 2003 r. Jej artykuł 60 pozwalał republice rozpocząć procedurę wystąpienia po upływie trzech lat, pod warunkiem przeprowadzenia referendum zgodnego ze standardami demokratycznymi. To tłumaczy rok 2006. Głosowanie miało przewidzianą wcześniej podstawę w ustroju wspólnego państwa.

W tym sensie sformułowanie „Czarnogóra odłączyła się od Serbii” jest skrótem. Obywatele decydowali o wyjściu swojej republiki z unii dwóch państw członkowskich. Rozróżnienie ma znaczenie zarówno dla przebiegu negocjacji, jak i późniejszego następstwa prawnego.

Skąd wziął się próg 55 procent?

Zasady wymagały uzgodnienia przed głosowaniem, bo obie strony musiały znać warunki uznania wyniku. Komisja Wenecka w opinii z grudnia 2005 r. nie ustanowiła uniwersalnego europejskiego progu dla wszystkich referendów niepodległościowych. Zalecała negocjacje większości i opozycji, które pozwoliłyby uzyskać szeroką akceptację procedury.

W rozmowach pośredniczył wysłannik UE Miroslav Lajčák. Uzgodniono frekwencję co najmniej 50% uprawnionych oraz co najmniej 55% ważnych głosów popierających niepodległość. Specjalną ustawę parlament uchwalił 1 marca 2006 r. Zwykła przewaga nad odpowiedzią przeciwną nie wystarczała.

Próg frekwencji i próg poparcia opisują różne rzeczy. Pierwszy dotyczy udziału osób ze spisu wyborców; drugi proporcji ważnych głosów. Wyniku 55,50% nie należy zatem przedstawiać jako odsetka wszystkich mieszkańców ani całego elektoratu. Poziom poparcia i udział w głosowaniu trzeba czytać oddzielnie.

Dwa obozy i głosowanie pod międzynarodową obserwacją

Obóz niepodległościowy obejmował DPS Đukanovicia, socjaldemokratów oraz między innymi ugrupowania albańskie i boszniackie. Za utrzymaniem unii opowiadały się partie opozycyjne, w tym Socjalistyczna Partia Ludowa. Linia podziału przebiegała przez samo społeczeństwo Czarnogóry; nie odpowiadała prostemu zestawieniu dwóch narodów po przeciwnych stronach granicy.

Obserwatorzy Rady Europy ocenili kampanię jako zasadniczo spokojną i konkurencyjną. Oba obozy mogły prezentować stanowiska, odbywały się debaty i wiece. Raport odnotował zarazem stronniczość części mediów, w tym przewagę przekazów sprzyjających niepodległości w niektórych programach informacyjnych. Pozytywna ocena całości procedury nie oznacza, że nie było sporów ani uchybień.

Wynik 21 maja: niewielki zapas ponad wymagany próg

Końcowy raport OSCE/ODIHR podaje następujące wartości. Odsetki odpowiedzi odnoszą się do ważnych głosów. Przewaga nad progiem wyniosła 0,50 punktu procentowego, co wyjaśnia znaczenie dokładnego liczenia i rozpatrzenia zastrzeżeń.

Wysoka frekwencja nie zniosła podziału politycznego. Niemal 45% ważnie głosujących opowiedziało się przeciw niepodległości. Wynik dawał podstawę do jej ogłoszenia, ale nie uprawnia do przedstawiania 2006 r. jako chwili powszechnej zgody wszystkich mieszkańców.

21 maja, 3 czerwca i 28 czerwca oznaczają różne etapy

Po referendum trzeba było zatwierdzić wynik i nadać mu skutek państwowy. Komisja referendalna ogłosiła wynik końcowy 31 maja. Parlament przyjął deklarację niepodległości 3 czerwca 2006 r. Oświadczenie ówczesnej austriackiej prezydencji UE potwierdzało zgodność tego działania z artykułem 60 Karty konstytucyjnej.

UE wezwała Belgrad i Podgoricę do bezpośredniego dialogu o przyszłych stosunkach, a czarnogórski rząd i opozycję do współpracy nad reformami. To istotny element zakończenia procesu: rozdział państw wymagał dalszych uzgodnień, a w kraju nadal działały środowiska, które przegrały referendum.

Czarnogóra została przyjęta do ONZ 28 czerwca. Serbia kontynuowała podmiotowość prawną dawnej unii, natomiast Czarnogóra uzyskała odrębne miejsce w organizacjach i regulowała swoje uczestnictwo w umowach międzynarodowych. Notyfikacja sukcesji traktatów złożona jesienią 2006 r. wiązała przejęcie odpowiedzialności za stosunki międzynarodowe z 3 czerwca.

Niepodległość wymagała więc więcej niż ogłoszenia rezultatu na wieczorze wyborczym. Referendum dostarczyło decyzji obywateli, parlament przyjął deklarację, a późniejsze działania określały, jak nowe państwo będzie uczestniczyć w istniejących zobowiązaniach. Żaden z tych etapów nie zastępuje pozostałych.

Co zmieniło się po referendum?

Czarnogóra mogła odtąd prowadzić stosunki międzynarodowe we własnym imieniu. Nie oznaczało to automatycznego członkostwa w organizacjach europejskich. Wniosek do UE złożyła dopiero w grudniu 2008 r.; status kandydata otrzymała dwa lata później, a negocjacje ruszyły w czerwcu 2012 r. Członkiem NATO została w czerwcu 2017 r.

Droga do niepodległości była pokojowa i opierała się na uzgodnionej procedurze. Jej wynik nie rozstrzygnął jednak za obywateli wszystkich pytań o tożsamość, pamięć historyczną czy kierunek kolejnych reform. Rozstrzygnął konkretną kwestię ustrojową: Czarnogóra miała stać się samodzielnym państwem, a unia z Serbią zakończyć istnienie.

Cetinje: historyczna stolica i materialne ślady wcześniejszej państwowości