Twierdza San Giovanni w Kotorze: historia fortyfikacji

Dlaczego mury wspinają się tak wysoko?

Na mapie Kotor przypomina trójkąt wciśnięty między wodę a skałę. Od północy ogranicza go Škurda, od południa źródło Gurdić, a za zwartą zabudową wyrasta wzgórze św. Jana. Obrońcy wykorzystali te przeszkody, łącząc mury przy mieście z umocnieniami na stoku. Górny zamek znajduje się około 260 m nad poziomem morza. Z dołu wygląda jak osobna warownia; w rzeczywistości był zakończeniem obwodu obejmującego również przestrzeń pomiędzy nim a domami.

Zbocze i nabrzeże wymagały wspólnej obrony. Wysokość zamku, załamania murów i stanowiska artylerii tworzyły jeden system.

Kotor: zabytki i ulice wewnątrz murów

Fortyfikacje starsze od weneckiego panowania

Wenecjanie przejęli Kotor w 1420 roku, ale zastali miasto już obwarowane. Badania architektury wiążą wcześniejsze fazy obrony z okresem bizantyjskim, a gruntowne przekształcenia obwodu z XIII i XIV wiekiem. Średniowieczne linie murów nie zniknęły wraz ze zmianą zwierzchnictwa.

Nie da się natomiast wskazać wszystkich najstarszych budowli z równą pewnością. Ilija Lalošević zaznacza, że na wzgórzu nie rozpoznano jednoznacznie reliktów iliryjskiej warowni ani rzymskiego obozu. Późniejsze prace budowlane i erozja utrudniają odczytanie początków. Popularna opowieść przypisująca cały zamek jednemu starożytnemu władcy upraszcza historię, której materialne ślady pozostają fragmentaryczne.

Zmienna mapa dawnych ziem dzisiejszej Czarnogóry

Zamek jako ostatni punkt oporu

O rozbudowie górnej twierdzy mówią dokumenty weneckie. W 1485 roku doża zatwierdził przeznaczenie 200 dukatów na dokończenie prac przy już wznoszonej cytadeli. Roboty trwały także w kolejnych latach. Podcinanie skały miało podwójne znaczenie: dostarczało budulca i zwiększało stromość podejścia.

Zamek mógł bronić się po utracie pozostałych umocnień. Od strony miasta oddzielały go własne zabezpieczenia, w tym brama i most zwodzony. Ostro zakończona część północno-wschodnia odpowiadała na zagrożenie z tego kierunku. Zachowany zewnętrzny kształt twierdzy badacze wiążą w znacznej mierze z końcem XV wieku, natomiast jej wnętrze podlegało również przebudowom austriackim. Różnica między obrysem a późniejszą zabudową pomaga zrozumieć, dlaczego nie wszystkie widoczne mury mają ten sam wiek.

Co zmieniły działa?

Wraz ze wzrostem siły artylerii cienkie, wysokie wieże stawały się niewystarczające. Obrońcy potrzebowali masywniejszych konstrukcji oraz miejsca na własne działa. W Kotorze powstawały niższe bastiony, a wnętrza umocnień wypełniano ziemią i kamieniem. Starsze ściany bywały pozostawiane wewnątrz nowych: zamiast rozbierać całą średniowieczną osłonę, wykorzystywano ją przy pogrubianiu obwodu.

Dobrym przykładem są prace nad Škurdą. Przy przebudowach zachowywano dawne mury, dokładano kolejną ścianę i wypełniano przestrzeń pomiędzy nimi. W efekcie kamienna powierzchnia oglądana od zewnątrz nie zawsze pokazuje rzeczywisty przekrój budowli. Charakterystyczne gzymsy biegnące po bastionach, otwory strzelnicze i starannie układane ciosy należą do języka weneckiej architektury obronnej.

W obrębie górnego zamku mieściły się pomieszczenia dla załogi, kazamaty, prochownia, mieszkanie dowódcy i kaplica. Stanowisko artylerii zajmowało część południową. To zaplecze wojskowe wyjaśnia zabudowę na szczycie lepiej niż współczesne skojarzenie z tarasem widokowym.

Mury po oblężeniach i trzęsieniach ziemi

Umocnienia wymagały napraw także wtedy, gdy nie zmieniano ich głównej linii. Wśród późniejszych prac wyróżniają się bastiony Corner i Valier, wznoszone po trzęsieniu ziemi z 1667 roku. Badania wewnątrz Valiera odsłoniły pozostałości wcześniejszego muru oraz średniowiecznej bramy. Nowożytna osłona zachowała więc fragment starszego miasta.

Podczas osmańskiego oblężenia w 1657 roku ostrzał z pozycji ponad Špiljari uszkodził górne umocnienia. Lalošević opisuje ich późniejsze naprawy.

Dwa kościoły, dwie role na wzgórzu

Nazwa San Giovanni odnosi się do św. Jana Chrzciciela. Kościół pod tym wezwaniem, wzmiankowany w 1440 roku, znajdował się w głównej twierdzy i służył garnizonowi. Opracowanie oparte na kotorskich archiwach opisuje wybór kapelanów przez rektorów miasta oraz zatwierdzanie ich przez biskupa. Na święto Narodzenia św. Jana, 24 czerwca, dopuszczano mieszkańców do warowni i odbywał się tam jarmark.

Gospa od Zdravlja, mijana na podejściu, jest inną świątynią. W dokumentach pojawia się w 1518 roku, a starsze określenie Gospa od Počivala odwołuje się do odpoczynku. Z czasem kościół związał się z modlitwą o zdrowie i ochronę przed epidemiami. Jego podcień, sklepienie oraz późniejsze przekształcenia także nie należą do jednej fazy budowlanej.

Kaplica garnizonowa i sanktuarium na zboczu pokazują dwa sposoby korzystania z tej samej góry. Żołnierze mieli własne miejsce nabożeństw, mieszkańcy zaś przychodzili do kościoła leżącego przy drodze. Dostęp do twierdzy nie zawsze był dla nich tak zwyczajny jak dla dzisiejszych turystów.

Kotor w sieci weneckich umocnień

W 2017 roku system obronny Kotoru znalazł się wśród sześciu części wspólnego wpisu UNESCO poświęconego fortyfikacjom weneckim. Pozostałe leżą we Włoszech i Chorwacji: Bergamo, Peschiera del Garda, Palmanova, Zadar i fort św. Mikołaja koło Szybenika. Razem dokumentują obronę posiadłości lądowych Wenecji oraz jej szlaków i portów morskich.

Wpis dotyczy znaczenia całego systemu, nie tylko efektownego szczytu nad Kotorem. Łączy go z przemianami wojskowymi wywołanymi użyciem prochu i rozwojem obrony bastionowej. Położenie w krajobrazie jest częścią tej wartości: fortyfikacji nie da się oddzielić od brzegu, stoków oraz dróg, które miały osłaniać.

Eksperci ICOMOS zwracali przy ocenie uwagę również na wcześniejsze i późniejsze warstwy budowlane. Ochrona weneckiego dziedzictwa nie oznacza usunięcia dodatków z pozostałych epok. Zalecali zachowanie historycznych przekształceń, dzięki którym można odczytać kolejne zastosowania obronne. W przypadku Kotoru dochodzą zagrożenia związane z trzęsieniami ziemi oraz presją odwiedzających. Zabytek wymaga utrzymania jako całość, a nie wyłącznie odnowienia fasady widocznej z miasta.

Ocena ICOMOS dotyczyła również relacji fortyfikacji z ich otoczeniem i sposobu zarządzania obiektem odwiedzanym przez turystów. Mury już znajdowały się w chronionym regionie Kotoru. Nowy wpis wyróżnił ich rolę w międzynarodowej sieci umocnień, zamiast wyłączać z wcześniejszej ochrony krajobrazu.

Goražde: późniejszy, austro-węgierski system obrony zatoki

Oglądanie umocnień na miejscu

Oficjalny komunikat gminy z 28 lutego 2025 roku wskazuje dwa wejścia: na Parilu za kościołem św. Ozany oraz na Škaljarskiej pjacy. Dotyczy płatnego zwiedzania murów i twierdzy. Taryfę oraz harmonogram trzeba odczytywać z aktualnej informacji zarządcy; komunikatu z poprzedniego sezonu nie należy traktować jako gwarancji warunków na dzień wizyty.

Podejście prowadzi po kamiennych stopniach na strome zbocze. Kościół po drodze i zamek na szczycie są różnymi punktami: dojście do pierwszego nie oznacza ukończenia wejścia. Przy ograniczonej sprawności można poznawać dolne odcinki murów z poziomu miasta. Na górnej trasie pozostaje się w obrębie zabytkowych fortyfikacji, więc przejścia przez wyrwy i wychodzenie poza zabezpieczony przebieg nie zastępują oficjalnego wejścia.

Parkingi przy Kotorze i dojście do starego miasta