Ulcinjska Solana: dlaczego ptaki potrzebują dawnych salin

Od laguny do zakładu solnego

Za nadmorskimi miejscowościami koło Ulcinja rozciąga się płaski teren pocięty groblami. Prostokątne zbiorniki zdradzają jego przemysłową przeszłość. Zanim powstała salina, znajdowało się tutaj Zogajsko blato, lagunowe mokradło w sąsiedztwie delty Bojany. Od morza oddzielał je pas lądu z Veliką plażą. Budowa zbiorników zmieniła dawny krajobraz, lecz nie odsunęła od niego wodnych ptaków. W wielu miejscach zapewniła im nowe warunki do żerowania i lęgów.

Karta obszaru Ramsar podaje lata 1934–2013 jako okres produkcji soli. Zakład zajmował rozległy obszar, w którym poszczególne baseny pełniły różne funkcje. Trzeba było doprowadzić wodę, zagęścić solankę, zebrać sól i utrzymać urządzenia. Ślady tej pracy są nadal czytelne w przebiegu grobli i kanałów. Patrząc na salinę jak na zwykłe jezioro, łatwo przeoczyć, że jej zbiorniki powstały jako kolejne części jednego procesu.

Ulcinj i jego południowe wybrzeże

Velika plaža: piaszczysty brzeg obok saliny

Słońce odparowuje, pompy kierują wodę

Produkcja soli morskiej wymagała kontrolowanego przepływu. Woda trafiała do systemu basenów, a parowanie stopniowo zwiększało stężenie soli. Inaczej pracowały rozległe zbiorniki odparowujące, inaczej mniejsze pola krystalizacyjne, z których zbierano gotowy produkt. Groble rozdzielały etapy procesu. Pompy i połączenia pomiędzy basenami pozwalały kierować wodę tam, gdzie była potrzebna. Zasolenie i głębokość nie musiały więc wszędzie być takie same.

Ta różnorodność warunków odpowiadała różnym organizmom. Płytka woda i odsłonięte brzegi służyły ptakom szukającym pokarmu; suche fragmenty dawały miejsca na gniazda. Broszura organizacji prowadzących kampanię SaveSalina opisuje salinę jako przykład gospodarki, która mogła współistnieć z ochroną przyrody właśnie dzięki utrzymywaniu obiegu wody. Gdy zakład przestał pracować, zabrakło również części czynności podtrzymujących siedliska. Pozostawienie urządzeń własnemu losowi nie oznaczało powrotu do takiego samego mokradła jak przed budową saliny.

Flamingi są tylko częścią tej historii

Flamingi przyciągają najwięcej uwagi, ale o znaczeniu Ulcinjskiej Solany świadczą także mniej widowiskowe gatunki. W komunikacie konwencji ramsarskiej z września 2019 roku wskazano 252 gatunki ptaków odnotowane na tym obszarze. To suma obserwacji, nie lista zwierząt, które zobaczy się podczas jednego spaceru. Salina służy różnym ptakom w różnych porach: jako miejsce lęgów, zimowisko albo przystanek podczas wędrówki wzdłuż Adriatyku.

Wśród jej mieszkańców i gości są szczudłaki, rybitwy, sieweczki, czaple oraz pelikany. Woda nie musi być głęboka, by miała dużą wartość dla ptaków. Liczą się dostępność pokarmu, możliwość odpoczynku i bezpieczeństwo miejsc lęgowych. Na obszarze chronionym występują też inne zwierzęta, w tym wydra i żółw błotny. Trzciny, roślinność znosząca zasolenie oraz fragmenty otwartej wody tworzą różne siedliska obok siebie. Nie wszystkie wymagają jednak tych samych warunków, dlatego zarządzanie saliną jest bardziej skomplikowane niż samo napełnienie zbiorników.

Mniej soli, inni mieszkańcy

Badacze prowadzący liczenia ptaków lęgowych od 2016 roku opisali, jak zmieniała się salina po zatrzymaniu zakładu. W latach 2017 i 2018 stwierdzili łącznie od 524 do 582 par lęgowych badanych ptaków wodnych. Najliczniejsze były żwirowce łąkowe, sieweczki morskie, rybitwy białoczelne i szczudłaki. Dla dziesięciu gatunków salina była jedynym albo najważniejszym miejscem rozrodu w Czarnogórze. To wyniki tamtego badania, a nie bieżący spis kolonii.

Publikacja wskazała również konsekwencje ograniczenia dopływu wody morskiej i zwiększenia udziału wody słodkiej. Awaria systemu pomp w latach 2013–2017 sprzyjała gatunkom związanym ze słodkowodnymi zbiornikami, takim jak perkozek, krzyżówka i łyska. Pojawienie się kolejnych ptaków nie musiało więc oznaczać poprawy. Salina traciła warunki potrzebne jej charakterystycznym gatunkom. Ochrona różnorodności polega tu również na zachowaniu tego, co odróżnia słone baseny od zwykłego, zarastającego zbiornika.

Dwa statusy ochronne z 2019 roku

24 czerwca 2019 roku Ulcinjska Solana została ogłoszona parkiem przyrody. Był to krajowy akt ochrony, przyjęty po wieloletnich staraniach organizacji społecznych i ich partnerów. W tym samym roku obszar uzyskał również status mokradła o międzynarodowym znaczeniu w ramach konwencji ramsarskiej, pod numerem 2399. Są to dwa odrębne statusy. Ramsar wskazuje międzynarodową wartość mokradła, a park przyrody stanowi element czarnogórskiego systemu ochrony.

Samo ogłoszenie ochrony nie naprawiło jednak infrastruktury. EuroNatur, podsumowując dwa lata funkcjonowania parku, podkreślał, że półnaturalny ekosystem wymaga konkretnych prac. Zachowanie ptaków zależy od tego, czy ktoś będzie utrzymywał groble, zapewniał odpowiedni przepływ i reagował na zagrożenia. Status prawny daje podstawę do takich działań, lecz nie zastępuje ludzi, sprzętu i pieniędzy potrzebnych na miejscu. Dalsza historia saliny to w dużej mierze próba przełożenia tej ochrony na codzienną pracę.

Za decyzją z 2019 roku stała długa kampania społeczna. Fundusz CEPF, wspierający działania CZIP, odnotował w swoim raporcie rocznym petycję podpisaną przez ponad sto tysięcy osób i przekazaną rządowi. Stawką było zachowanie terenu, dla którego pojawiły się plany rozwoju luksusowej turystyki. Spór dotyczył więc przyszłego przeznaczenia dużej przestrzeni nad Adriatykiem, nie tylko ochrony pojedynczego gatunku. Dzięki kampanii mokradło powstałe przy zakładzie solnym stało się przedmiotem zainteresowania daleko poza Ulcinjem. Raport CEPF zaliczył objęcie saliny ochroną do rezultatów wieloletniej współpracy lokalnych organizacji z międzynarodowymi partnerami.

Groble wracają do programu ochrony

W czerwcu 2023 roku CZIP ogłosił przetarg na odbudowę uszkodzonych grobli pomiędzy basenami. Partnerem projektu były czarnogórskie parki narodowe. Dokumentacja wyjaśniała, że chodzi o przywrócenie właściwego ukierunkowania wody ku innym częściom saliny. Prace zaplanowano nawet w strefie najściślejszej ochrony, na warunkach wynikających z jej reżimu. W tym przypadku roboty ziemne miały służyć zachowaniu siedlisk, a nie przygotowaniu terenu pod nową zabudowę.

Sprawa zarządzania pozostawała równie ważna jak stan urządzeń. W komunikacie z 31 lipca 2026 roku CZIP poinformował o zgodzie rady gminy Ulcinj na statut spółki mającej zarządzać parkiem oraz o przyjęciu jej planu zarządzania. Spółkę utworzyły wspólnie gmina i rząd Czarnogóry. Organizacje uczestniczące w konsultacjach określiły decyzje jako warunek rozpoczęcia jej działania. To istotny etap organizacyjny; nie jest on równoznaczny z zakończeniem wszystkich napraw w terenie.

Jak poznawać salinę

Jedną z okazji do poznania pracy przyrodników jest Prstenijada, wydarzenie CZIP poświęcone ptakom i ich obrączkowaniu. Instrukcja dla uczestników edycji z września 2026 roku obejmowała obserwacje, warsztaty i dojście do stacji badawczej. Pokazuje to, że salina pozostaje także miejscem badań i edukacji. Nie należy jednak przenosić zasad jednego wydarzenia, w tym bezpłatnego udziału czy dodatkowego transportu, na każdą zwykłą wizytę.

Przed przyjazdem sprawdź w CZIP lub u aktualnego zarządcy, które wejście i trasy są dostępne, czy potrzebne jest uzgodnienie wizyty oraz jakie obowiązują opłaty. Na odkrytym terenie przydadzą się woda, nakrycie głowy, wygodne buty i lornetka. Pozostań na udostępnionej trasie. Obserwacja saliny ma sens także bez bliskiego zdjęcia flaminga: układ basenów, ptaki żerujące w różnej głębokości i roślinność grobli pokazują, jak ściśle tutejsze życie zależy od sposobu gospodarowania wodą.

Pelikany Skadaru: ochrona kolonii lęgowej