Pelikany Jeziora Szkoderskiego: życie kolonii i jej ochrona

Ptak z potarganymi piórami

Z daleka najpierw widać wielki dziób i jasną sylwetkę na wodzie. Dopiero przez lornetkę można dostrzec pióra na potylicy, którym pelikan kędzierzawy zawdzięcza polską nazwę. Są poskręcane i odstają od głowy. Dorosły ptak ma srebrzystobiałe upierzenie, a młody jest bardziej szarobrunatny. Łacińska nazwa Pelecanus crispus pozwala odróżnić go od pelikana różowego, podobnego na pierwszy rzut oka. W locie pomocna jest barwa spodu skrzydeł: u kędzierzawego pozostaje przeważnie jasna, z ciemniejszymi końcami lotek.

To duży ptak nawet wśród mieszkańców rozległego jeziora. Materiały edukacyjne czarnogórskich parków narodowych podają długość ciała 160–180 cm i rozpiętość skrzydeł przekraczającą trzy metry. Sam dziób mierzy kilkadziesiąt centymetrów. Elastyczny worek pod żuchwą służy do chwytania ryb. Pelikany mogą żerować wspólnie, a obserwacje nad jeziorem obejmują również współpracę z nurkującymi kormoranami, które wypłaszają ryby ku powierzchni. Duży dziób jest więc narzędziem zdobywania pokarmu, a nie ozdobą widoczną na turystycznym emblemacie.

Kolonia starsza od parku narodowego

Obecność pelikanów nad Skadarem dokumentowano długo przed utworzeniem współczesnych instytucji ochrony przyrody. Inwentaryzacja potencjalnych obszarów specjalnej ochrony ptaków, przygotowana przez CZIP, przytacza zapis z 1894 roku dotyczący 29 par. W XX wieku liczebność kolonii zmieniała się; w 1972 roku odnotowano 52 pary. Te liczby przypominają, że mamy do czynienia z niewielką populacją lęgową, dla której utrata jednego sezonu może mieć znaczenie.

Ten sam raport opisuje trudne lata dziewięćdziesiąte. Ruch związany z przemytem paliwa przez jezioro zakłócał spokój ptaków, a w okresie 1993–2001 sukces lęgowy był bardzo ograniczony. Ochrona pelikana zaczyna się zatem także poza ornitologią: od tego, którędy płyną łodzie i czy można egzekwować ograniczenia. Z samej obecności ryb nie wynika jeszcze, że ptaki zdołają wychować młode. Potrzebują miejsca, do którego nie będzie się bez przerwy zbliżał człowiek.

Jezioro Szkoderskie i jego różne krajobrazy

Gniazdo musi przetrwać zmiany wody

Tradycyjnym podłożem skadarskich gniazd były pływające wyspy torfowo-roślinne, nazywane lokalnie arbunosami. Ptaki budowały kolonię blisko wody, lecz nagłe zmiany jej poziomu zagrażały lęgom. W rozmowie opublikowanej przez CZIP w 2020 roku ornitolożka Marija Šoškić wskazała właśnie wahania wody i płoszenie jako dwa najważniejsze problemy. Ciężki ptak zrywający się gwałtownie z gniazda może uszkodzić jaja albo strącić pisklę.

Rozwiązaniem były sztuczne tratwy lęgowe. Według tej relacji pierwszą ustawiono w 2013 roku; kolejne dostarczały podłoża, które unosiło się wraz z wodą. Drewniane konstrukcje trzeba było regularnie naprawiać. W późniejszym projekcie przewidziano trwalszą platformę oraz kamerę umożliwiającą podgląd życia kolonii. To ważne rozróżnienie: tratwa pomaga z poziomem wody, ale sama nie zatrzymuje łodzi. Bez spokoju wokół gniazd nawet dobrze utrzymana konstrukcja może pozostać pusta.

Pelikany wybrały skałę

Rok 2022 przerwał prostą opowieść o stałym wzroście kolonii. CZIP opisał dwa porzucone wskutek niepokojenia podejścia do lęgów oraz straty związane z ptasią grypą. W kolejnym sezonie ornitolodzy nie znaleźli gniazd na platformach, lecz potwierdzili je na naturalnych wyspach, w tym na skalistym podłożu wcześniej niewykorzystywanym w ten sposób. Podczas międzynarodowego liczenia w maju 2023 roku odnotowano nad Skadarem 165 dorosłych ptaków i 32 młode.

W nowej kolonii pelikany sąsiadowały z kormoranami. Pisklęta różniły się wiekiem, co pokazywało, że ptaki rozpoczęły lęgi na długo przed wizytą liczących. Wybór skały zaskoczył badaczy przyzwyczajonych do gniazd na pływającej roślinności. Przeniesienie pozwoliło kolonii dalej się rozmnażać, ale nie oznaczało, że zagrożenia zniknęły. Gniazda pozostały wrażliwe na obecność ludzi, a nowe podłoże stawiało przed ochroną inne zadania.

Liczenie z odległości

Komunikat CZIP z 4 marca 2024 roku podawał wynik kontroli z poprzedniego tygodnia: 71 gniazd, 201 dorosłych ptaków i 40 piskląt. Badacze zaznaczyli, że rzeczywista liczba mogła być większa, ponieważ obserwowali kolonię z daleka, aby jej nie niepokoić. Różnice w rozmiarach młodych wskazywały, że część par zaczęła lęgi już w grudniu. Kolejne gniazda mogły pojawiać się jeszcze wiele miesięcy później.

Taki wynik jest zapisem konkretnej kontroli, a nie całorocznym stanem wszystkich pelikanów w Czarnogórze. Liczy się osobno dorosłe osobniki, zajęte gniazda i młode. Ptaki przemieszczają się, a terminy lęgów nie są jednakowe. Dlatego monitoring wymaga powrotów w teren i współpracy ornitologów ze służbą ochrony parku. Jednorazowe zdjęcie stada nie pokaże, ile par zakończyło sezon z odchowanym potomstwem.

Projekt planu zarządzania parkiem na lata 2026–2030, opublikowany w styczniu 2026 roku, opisuje trzy sezony udanych lęgów w nowym miejscu i ponad 80 aktywnych gniazd. Wśród dalszych działań wymienia monitoring fotograficzny i wideo oraz zabezpieczanie płytkich szczelin w skale, do których mogłyby wpadać młode. Przewiduje także naprawy dawnych platform. Ochrona musi reagować na rzeczywiste zachowanie ptaków, zamiast zakładać, że raz wybudowane urządzenie rozwiąże problem na zawsze.

Nadajnik pokazuje życie poza kolonią

W lipcu 2026 roku parki narodowe przekazały dziennikowi Vijesti informacje o kolejnym etapie badań: część ptaków wyposażono w 2025 roku w nadajniki GPS/GSM. Dzięki nim można śledzić przemieszczanie się pelikanów, wykorzystywane siedliska i szlaki wędrówek. To dane, których nie dostarcza obserwacja samego gniazda. Ptak przestaje być widoczny dla terenowego obserwatora, gdy odleci z jeziora, lecz urządzenie może nadal rejestrować jego drogę. Ochrona potrzebuje więc współpracy także poza granicami jednego parku.

W tej samej rozmowie NPCG opisywały trudny początek sezonu 2026. Wysoka woda i obfite opady opóźniły lęgi, część gniazd została zalana, a niektóre pary próbowały ponownie. Odnotowano jednocześnie ponad 300 osobników, co parki uznały za korzystny wynik wieloletniej ochrony. Duża liczba widzianych ptaków i problemy z odchowaniem potomstwa mogą zatem występować równocześnie. Nadajniki, kolejne kontrole gniazd oraz obserwacje młodych odpowiadają na różne pytania o kondycję kolonii. Dopiero zestawione ze sobą pozwalają lepiej planować działania na następne sezony.

Oglądać ptaki, zostawić spokój kolonii

W ochronie Skadaru jest również miejsce na turystykę przyrodniczą. W podsumowaniu projektu PA.CON z listopada 2022 roku CZIP opisał budowę i odnowienie punktów obserwacyjnych, wyposażenie centrów dla odwiedzających w Virpazarze i na Vranjinie w lornetki oraz zakup łodzi z napędem elektrycznym. Te inwestycje miały ułatwiać poznawanie jeziora przy mniejszej uciążliwości dla jego mieszkańców. Możliwość zobaczenia ptaka przez dobry sprzęt ogranicza potrzebę podpływania blisko.

Przed wyjściem na wodę zapytaj park lub przewodnika przyrodniczego o aktualnie dozwoloną trasę i zasady obserwacji. Wybieraj rejs, którego organizator respektuje zamknięte strefy i nie obiecuje podpłynięcia do gniazd. Zabierz lornetkę; spotkanie z pelikanem może się zdarzyć również poza kolonią, ale nie da się go zagwarantować. Gdy ptaki są nieobecne, nie warto wymuszać dalszego zbliżenia. Jezioro pozostaje miejscem ich życia także wtedy, gdy akurat nie widać ich z łodzi.

Virpazar: osada na styku wody i lądu

Ulcinjska Solana: drugie ważne miejsce dla wodnych ptaków