Stara Maslina w Barze: długie życie jednego drzewa

Co oznacza liczba 2240

Nazwa Stara Maslina znaczy po prostu stara oliwka. Za tą prostotą stoi jednak liczba, która zatrzymuje uwagę: 2240 lat. Tak oszacowano wiek drzewa w 2015 roku w projekcie obejmującym pięćdziesiąt oliwek z okolic Baru i Ulcinja. Próbki pobrane pustym świdrem trafiły do laboratorium Wydziału Leśnego Uniwersytetu w Stambule. Kuća maslina, obecny zarządca miejsca, podaje wynik jako wartość uzyskaną w tym badaniu.

Oszacowanie przenosi historię drzewa daleko w starożytność, ale nie ustala dnia ani konkretnego roku posadzenia. Nie daje też podstaw do ogłaszania oliwki bezsporną rekordzistką świata. W Mirovicy nie trzeba takiego tytułu, by rozumieć wartość okazu. Wystarczy spojrzeć na rozbudowaną, nieregularną bryłę pnia: żywa roślina ma zupełnie inną historię niż kamienny zabytek postawiony w jednej chwili i zachowany w tej samej postaci.

Korona nad starym pniem, korzenie pod placem

Dokument przygotowujący plan ochrony na lata 2024–2028 opisuje koronę sięgającą w najszerszym miejscu 15 metrów i pień o obwodzie 7,8 metra. To pomiary z opracowania, nie obietnica niezmiennego kształtu drzewa. Korona była formowana zabiegami pielęgnacyjnymi. Oliwka ma wąskie, szarozielone liście o jaśniejszym spodzie oraz drobne owoce. Gatunek Olea europaea jest zimozielony, więc jego wygląd nie podąża za jesiennym zrzucaniem liści znanym z wielu polskich drzew.

Pod powierzchnią zaczyna się mniej widoczna część historii. Eksperci analizujący warunki glebowe wskazali, że urządzenie placu wokół oliwki sprzyjało spływaniu wody ku drzewu, a miejscowe podłoże słabo ją przepuszczało. Nadmierna wilgoć szkodziła korzeniom. Ochrona wymagała zatem zajęcia się otoczeniem, nie tylko koroną. W opracowaniu znalazł się projekt drenażu odprowadzającego wody podziemne i powierzchniowe. Drzewo mogło być odgrodzone od zwiedzających i wciąż pozostawać zagrożone przez to, co działo się w glebie.

Nowe pędy i zbiór z 2025 roku

W styczniu 2026 roku dziennik Vijesti opisał wyniki opieki nad oliwką na podstawie informacji Kuća maslina i jej programu pracy. W październiku poprzedniego roku zebrano owoce, z których powstała ograniczona seria oliwy „Stara maslina 2025”. Zarządca wskazywał także nowe przyrosty. To konkretne oznaki poprawy po wcześniejszym pogorszeniu stanu drzewa, choć opieka nie zakończyła się wraz ze zbiorem.

Po wykonaniu odwodnienia poziom wód podziemnych kontrolowano w czterech punktach. Wyniki zestawiano co miesiąc, a wilgotność gleby mierzono co tydzień. Na 2026 rok przewidziano dalszy nadzór nad chorobami i szkodnikami we współpracy z Wydziałem Biotechnicznym Uniwersytetu Czarnogóry oraz służbami fitosanitarnymi. Program obejmował też ocenę wpływu urządzonego placu. Taka opieka składa się z wielu powtarzanych czynności; sam sędziwy wiek nie daje drzewu odporności na nowe zagrożenia. Informacja o owocowaniu dotyczy zbioru z 2025 roku i nie stanowi prognozy plonów kolejnych sezonów.

Oliwka należy do krajobrazu Baru

Mirovica nie jest samotną wyspą oliwiarstwa. Wokół Starego Baru rozciągają się gaje, a jednym z opisywanych w miejskich opracowaniach jest Džidžarin. Broszura o dobrych praktykach rolniczych przedstawia go jako teren tradycyjnej uprawy bez nawadniania, położony na zboczach nad miastem. W tym krajobrazie ważna jest odmiana žutica, od dawna związana z barskim oliwiarstwem. Obok pomnikowego okazu rosną więc drzewa pielęgnowane ze względu na ich coroczny, użytkowy plon.

Ta bliskość pomaga zrozumieć, dlaczego motyw oliwki tak często pojawia się w lokalnych wyrobach i pamiątkach. Miejskie opracowanie wymienia produkty z oliwy i drewna oliwnego oraz rękodzieło sprzedawane w Starym Barze. Za symbolem stoją konkretne zajęcia: zbieranie owoców, ich przerób, wytwarzanie i sprzedaż. Zwiedzanie ruin miasta i poznawanie gajów opowiadają zatem o dwóch częściach tej samej okolicy. Jedna zachowała mury dawnych domów, druga nadal pozostaje miejscem pracy.

Stary Bar: miasto zachowane w ruinach

Badanie wieku miało także gospodarczy cel

Projekt, w ramach którego badano stare drzewa, nie ograniczał się do szukania najstarszego okazu. UNIDO wspierało małych producentów z rejonu Baru i Ulcinja, którzy mieli trudności z konkurowaniem z większymi zagranicznymi firmami. Wspólne działania obejmowały rozwój marki oliwy, opakowań i sposobów sprzedaży. Przygotowano również trasy łączące gaje z zabytkami obu miast. Historia drzewa mogła stać się powodem, by zatrzymać się u lokalnego wytwórcy.

Właściciele badanych oliwek otrzymywali certyfikaty dotyczące wieku swoich drzew. UNIDO wiązało to z podnoszeniem świadomości ich wartości, także wobec przypadków nielegalnego wycinania starych okazów. Współpracowano z rzemieślnikami i artystami nad prezentacją produktów. Dla niewielkiego gospodarstwa zachowanie starego gaju mogło więc łączyć się z poszukiwaniem klientów, którzy chcą znać pochodzenie oliwy. Stara Maslina pomaga zwrócić uwagę na całą okolicę, choć nie każda sprzedawana w Barze butelka pochodzi oczywiście z tego jednego drzewa.

Miejsce spotkań dzieci i pisarzy

Oliwka ma też własne miejsce w kalendarzu kulturalnym miasta. Od 1987 roku odbywa się festiwal „Susreti pod Starom maslinom”, poświęcony twórczości dzieci oraz literaturze dla młodych odbiorców. W opisie gminy Bar pojawiają się uczniowie miejscowych szkół, konkursy literackie i plastyczne, spotkania z poetami oraz wyróżnienie dla uznanego twórcy. Nazwa wydarzenia przenosi drzewo z kart przewodnika do doświadczenia kolejnych pokoleń mieszkańców.

Nie jest to samo wydarzenie co Maslinijada. Ta druga impreza koncentruje się na oliwkach, oliwie i innych lokalnych produktach, którym towarzyszy program kulturalny. Rozróżnienie ma znaczenie: pod jedną nazwą kryje się spotkanie wokół dziecięcej twórczości, pod drugą prezentacja dorobku producentów. Obie korzystają z rozpoznawalności oliwki, ale każda w inny sposób. Dla Baru drzewo jest więc jednocześnie punktem na mapie, znakiem pracy rolników i nazwą wydarzenia, do którego wraca się co roku.

Kuća maslina łączy opiekę z codzienną produkcją

Instytucja opiekująca się pomnikiem przyrody ma również siedzibę w pobliżu murów Starego Baru. Kuća maslina, czyli Dom Oliwek, prowadzi przestrzeń wystawienniczą i sprzedażową. Relacja z jej otwarcia opisuje produkty wytwórców z Baru, Ulcinja i innych części Czarnogóry. Oliwa znalazła się tam obok pozostałych wyrobów rolniczych. Dzięki temu zainteresowanie jednym słynnym drzewem może prowadzić dalej, do poznania ludzi zajmujących się uprawą i przetwórstwem.

Wizyta w tym miejscu uzupełnia oglądanie samej oliwki: pokazuje jej gospodarcze otoczenie, a nie tylko wiek. Można też rozdzielić dwie sprawy, które łatwo zlewają się w turystycznej opowieści. Pomnikowy okaz wymaga szczególnej ochrony, natomiast gaje w okolicy służą produkcji. Popularność Starej Masliny nie zwalnia z pielęgnowania tych zwyczajnych drzew, od których zależy codzienna praca lokalnych producentów.

Zobaczyć drzewo bez naruszania jego otoczenia

Stara Maslina znajduje się w Mirovicy, blisko drogi z Baru do Ulcinja; wizytę można połączyć ze Starym Barem. Aktualne godziny otwarcia, opłaty i dostęp do parkingu najlepiej potwierdzić w Kuća maslina. Opublikowany kodeks odwiedzin wymaga wejścia główną bramą w godzinach pracy kasy. Zabrania wchodzenia do wydzielonej zielonej strefy przy drzewie oraz zrywania liści, kory i gałęzi. Dozwolone fotografowanie nie oznacza zgody na wejście za ogrodzenie.

W lokalnym przekazie przytaczanym przez zarządcę pojawia się zwyczaj trzykrotnego obejścia oliwki: za zdrowie, szczęście i miłość. To tradycja związana z miejscem, nie powód, by omijać współczesne zasady ochrony. Drzewo można obejrzeć z udostępnionej przestrzeni. Jego korzenie i stare drewno są ważniejsze niż próba zabrania liścia na pamiątkę.

Ulcinj: dalszy odcinek południowego wybrzeża