Skąd wzięła się nazwa Czarnogóra?

Czarnogóra i Montenegro znaczą podobnie

Dla polskiego czytelnika miejscowa nazwa Crna Gora jest łatwa do rozpoznania: odpowiada „czarnej górze”. Montenegro, znane z map anglojęzycznych i materiałów turystycznych, to forma włosko-wenecka. Opracowanie nazw państw autorstwa geografów Draga Kladnika i Draga Perka wiąże ją z tłumaczeniem nazwy słowiańskiej. Różnica brzmienia nie oznacza więc dwóch różnych krajów ani urzędowej zmiany nazwy na potrzeby turystyki.

Polskie „Czarnogóra” zapisujemy jako jeden wyraz, natomiast Crna Gora składa się z dwóch. W miejscowym zapisie cyrylickim zobaczymy Црна Гора. Urzędowy wykaz polskich nazw zestawia naszą nazwę z miejscowym odpowiednikiem. W angielskim dokumencie ta sama instytucja może używać Montenegro, a w wersji miejscowej Crna Gora.

Dlaczego góra miała być czarna?

Najczęściej przyjmowane wyjaśnienie odwołuje się do wyglądu górzystego, częściowo zalesionego terenu. CANU, Czarnogórska Akademia Nauk i Sztuk, opisuje nazwę Crna Gora jako określenie spotykane w odniesieniu do obszarów porośniętych gęstymi lasami. Nie była to nazwa jedyna w całym regionie: podobne określenia występowały między Neretwą a Drinem.

W odniesieniu do tej konkretnej Czarnogóry ważny jest rejon Lovćenu i jego sąsiedztwa. Ciemny wygląd zalesionych stoków lepiej odpowiada historycznemu objaśnieniu niż dosłowne szukanie czarnych skał. Nie oznacza to jednak, że znamy człowieka, który pierwszy wypowiedział nazwę, albo punkt, z którego miał spojrzeć na góry. Opowieść o jednym żeglarzu nadającym krajowi imię byłaby już legendą, nie ustalonym wydarzeniem.

Nazwy krajobrazowe mogą przeżyć ogromne zmiany terenu. Dzisiejszy widok odsłoniętych skał nie pozwala sam w sobie rozstrzygnąć, jak wyglądało dane zbocze w średniowieczu. Etymologia dotyczy dziejów słowa, a nie pomiaru aktualnego koloru krajobrazu.

Lovćen: góry nad zatoką i historyczną stolicą

Pierwsza wzmianka: dlaczego podaje się różne daty?

W haśle dotyczącym Czarnogóry w The Adriatic Sea Encyclopedia podano 1296 rok jako pierwsze wystąpienie nazwy Crna Gora. Leksykon dyplomacji CANU ujmuje najstarszą wzmiankę ostrożniej: wskazuje dokument z drugiej połowy XIII wieku, odnoszący się do miejsca w pobliżu Jeziora Szkoderskiego. Są to informacje o poświadczonym użyciu nazwy, nie o dniu jej powstania w języku.

Kolejna trudność polega na tym, co właściwie porównujemy. Pierwszy zapis słowiański, pierwsze tłumaczenie włoskie i pierwsze użycie wobec szerszej krainy nie muszą pochodzić z tego samego dokumentu. CANU przywołuje źródła weneckie z połowy XIV wieku oraz późniejsze dokumenty dubrownickie i kotorskie. Nazwa przechodziła między językami i kancelariami, a jej zasięg nie był stały.

W tych opracowaniach najstarszy ślad dotyczy więc nazwy miejsca, a późniejsze dokumenty pokazują jej użycie wobec większej krainy. Data pierwszego zapisu nie jest zarazem datą nadania nazwy państwu. Również wcześniejsze użycie słowa w mowie pozostaje poza tym, co można ustalić na podstawie samej zachowanej wzmianki.

Czarnogóra początkowo była mniejsza

W źródłach omawianych przez CANU geograficzna Crna Gora wiąże się przede wszystkim z obszarem między Lovćenem a Jeziorem Szkoderskim. Akademickie opracowanie rządów Crnojeviciów przywołuje również górski pas rozciągający się ponad Kotorem, Grbaljem i Budvą w stronę Paštrovići. Trudno więc przyłożyć do średniowiecznej nazwy jeden kontur z dzisiejszej mapy politycznej.

Z czasem określenie mniejszego obszaru zostało nazwą szerszej wspólnoty politycznej. Leksykon CANU łączy ten proces z XV wiekiem, gdy zmniejszało się terytorium Zety, a obszar pod Lovćenem stawał się jej zasadniczą częścią. Od lat osiemdziesiątych tego stulecia nazwa Crna Gora coraz częściej występowała wobec państwa.

Różne nazwy funkcjonowały obok siebie również znacznie później. Na mapie Heinricha Kieperta z 1862 roku, reprodukowanej w badaniu Jeleny Knežević i Juliana Köcka, tytuł zestawia Zrnagora i Montenegro. Niemieckie „oder”, czyli „albo”, wyjaśnia czytelnikowi, że chodzi o ten sam kraj. Kartograf musiał pogodzić nazwę miejscową z formą rozpoznawalną dla zagranicznego odbiorcy, podobnie jak robią to współczesne wykazy geograficzne.

Historia Czarnogóry: państwa, granice i dynastie

Co stało się z Zetą i Duklją?

Duklja i Zeta pojawiają się w opisach wcześniejszych organizmów politycznych oraz krain. Proleksis, encyklopedia chorwackiego instytutu leksykograficznego, datuje użycie nazwy Zeta na XI wiek i opisuje jej stopniowe wypieranie przez nazwę Crna Gora od XV wieku. Słowo Zeta nie zniknęło: pozostało związane z rzeką i obszarem wokół niej.

Nie był to jednak prosty ciąg trzech urzędowych zmian nazwy kraju o niezmiennych granicach. W zależności od okresu nazwa odnosiła się do krainy, obszaru władzy lub części większego organizmu politycznego. Również stare określenia mogły nadal funkcjonować w tytułach i nazwach instytucji, gdy w innych tekstach używano już nowego.

Na mapie współczesnej podróży ślady tych dziejów pozostają blisko siebie: okolice Podgoricy, Jeziora Szkoderskiego i Cetinja należały do przestrzeni wielokrotnie opisywanej innymi nazwami. Czytając tablicę muzealną, warto sprawdzić stulecie i osobę władcy. Sama obecność słowa Zeta nie przenosi opisywanego wydarzenia poza historię dzisiejszej Czarnogóry.

Cetinje i przeniesienie ośrodka władzy pod Lovćen

Rijeka Crnojevića i ślady rodu Crnojeviciów

Nazwa państwa w dwóch alfabetach

Współczesna konstytucja określa państwo jako Crna Gora, w angielskim przekładzie Montenegro. Artykuł 13 ustanawia równoprawne użycie alfabetu łacińskiego i cyrylickiego. Dwa zapisy tej samej nazwy na dokumentach czy tablicach nie oznaczają zatem dwóch wersji granic albo statusu miejscowości.

W polskim tekście podstawową formą pozostaje Czarnogóra, zalecana przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. To polski egzonim, czyli nazwa używana w naszym języku dla zagranicznego obiektu. Crna Gora jest nazwą miejscową. Montenegro pomaga natomiast rozpoznać kraj w anglojęzycznych wykazach i korespondencji.

Najkrótsza odpowiedź na pytanie o pochodzenie nazwy brzmi więc: wyrosła z określenia ciemnego, górzystego krajobrazu. Jej pełna historia obejmuje jeszcze przenoszenie nazwy między językami i rozszerzanie jej znaczenia z regionu na państwo. Te dwa procesy tłumaczą więcej niż legenda o pojedynczej „czarnej górze”, którą należałoby dziś wskazać na mapie.