Vranac: odmiana, która wyszła z winnic Crmnicy

Winobranie miało wspólną datę

Pod koniec XIX wieku w Crmnicy termin winobrania ustalano wspólnie. Każdy zbierał własne grona, ale do pracy przystępowano w uzgodnionym czasie. Opis tego zwyczaju sporządził Mitar Plamenac w 1886 roku dla etnografa Pawła Rovinskiego; tekst ukazał się w czasopiśmie Grlica w 1891 roku. Grona trafiały do koszy, a następnie przewożono je do domów. Wino powstawało w drewnianych naczyniach, przy udziale miejscowych bednarzy.

Winnice zajmowały zarówno zbocza z kamiennymi murkami, jak i niżej położone działki w rejonie Godinja czy Boljeviciów. Problemem bywało przechowywanie: bez odpowiedniej piwnicy wino źle znosiło letnie ciepło i część produkcji należało sprzedać wcześniej. Rozwój piwnic oraz utworzenie spółdzielni winiarskiej w Virpazarze w 1932 roku zmieniały warunki pracy. Vranac wyrósł z takiego krajobrazu gospodarczego. Opowieść o nim prowadzi więc przez wiejskie parcele, wspólne terminy zbioru i sposób przechowywania, zanim dotrze do znanej etykiety w sklepie.

Virpazar, targowe miasteczko Crmnicy

Jezioro Szkoderskie i okolice

Co właściwie rośnie na krzewie

Vranac to odmiana winorośli wykorzystywana przede wszystkim do czerwonych win. Leksykon Czarnogórskiej Akademii Nauk i Sztuk wiąże jej pochodzenie z Crmnicą. Przytacza także miejscowe nazwy vranac krstač oraz crmnička loza. Poza Czarnogórą, szczególnie w Macedonii Północnej, spotyka się zapis Vranec. Zmiana pisowni na etykiecie nie musi zatem oznaczać innej odmiany.

Krzew rośnie silnie. Grona mają zwykle kształt zbliżony do walca, a ciemne jagody pokrywa woskowy nalot. Vranac należy do odmian później dojrzewających; w jego opisie ampelograficznym, czyli opisie cech winorośli, ważne są również kształt liścia i budowa grona. Nie da się sprowadzić odmiany do koloru gotowego napoju. Na krzewie trzeba najpierw uzyskać odpowiednio dojrzałe owoce, a dopiero potem zdecydować, jakie wino z nich powstanie. Ten sam surowiec może posłużyć do wina odmianowego albo wejść w skład mieszanki z innymi odmianami. Na butelce warto więc szukać także informacji o składzie.

Rodziców udało się odnaleźć w starych winnicach

Badanie opublikowane w Scientific Reports w 2020 roku połączyło terenową inwentaryzację z analizą DNA. Zespół zbierał materiał ze starych czarnogórskich winnic, dziko rosnących roślin i kolekcji. Łącznie analizowano 476 próbek. Wśród licznych powtarzających się odmian były także rzadkie krzewy, które pozwoliły odtworzyć rodzinne powiązania. Dla Vranaca wskazano parę rodziców: Kratošiję i Duljengę. Analiza chloroplastowego DNA wskazywała Duljengę jako roślinę mateczną.

To ważny wynik także dla winnic, w których nie rośnie już wiele starych odmian. Nieliczne zachowane krzewy mogą przechowywać informacje o pochodzeniu tych dziś powszechnych. W badaniu dokumentowano taką różnorodność i zachowywano materiał do dalszej pracy. Rodowód nie podaje jednak roku, w którym pojawiła się pierwsza siewka Vranaca, ani nazwiska człowieka, który ją rozmnożył. Pokazuje pokrewieństwo roślin. Przekaz o lokalnym pochodzeniu otrzymał dzięki temu znacznie dokładniejsze uzupełnienie niż samo porównanie wyglądu liści czy smaku owoców.

Rok 1963 zmienił skalę, nie zapoczątkował tradycji

Plantaže podaje rok 1963 jako początek historii swojego przedsiębiorstwa, utworzonego z połączenia gospodarstw z okolic Podgoricy, Danilovgradu i Virpazaru. Pierwsza winiarnia działała w Lješkopolju; w ofercie znalazły się między innymi Vranac i Krstač. Był to rozwój zorganizowanej produkcji o większej skali, korzystającej z odmian i praktyk obecnych w kraju wcześniej.

Kolejny etap stanowił projekt Ćemovsko polje realizowany w latach 1977–1982. Powstawały winnice, sady i zaplecze przetwórcze. W 2007 roku otwarto piwnicę Šipčanik w dawnym obiekcie wojskowym. Te daty opisują różne części tej samej historii gospodarczej: rozbudowę areału, urządzeń do produkcji i miejsca do dojrzewania wina. Nie wyznaczają wieku odmiany. Rozpoznawalność Plantaže sprawia, że wielu przyjezdnych poznaje Vranaca właśnie z butelki tej firmy, ale nazwa winorośli nie jest jej wyłączną marką. Małe winnice i duży producent mogą pracować na tej samej odmianie, podejmując przy tym różne decyzje w winnicy i piwnicy.

Ciemny kolor zaczyna się w skórce

O intensywności barwy czerwonego wina współdecydują związki obecne w skórkach owoców. W badaniu winogron z czarnogórskich winnic, zebranych w 2011 i 2012 roku, porównano Vranaca, Kratošiję i Cabernet Sauvignon. Naukowcy analizowali skórki i pestki, stosując ekstrakcję zbliżoną do warunków maceracji. Sprawdzali między innymi antocyjany, czyli barwniki, oraz grupy związków związanych z taninową strukturą wina.

W jednym z badanych roczników najwięcej antocyjanów stwierdzono przeciętnie w Cabernet Sauvignon, w drugim w Vranacu. To dobry przykład, dlaczego odmiana nie wystarcza do przewidzenia każdej cechy konkretnej butelki. Liczą się również sezon i materiał pochodzący z określonej winnicy. Autorzy wykazali też różnice między skórkami a pestkami. Dla winiarza oba te składniki mają znaczenie podczas kontaktu moszczu z częściami stałymi owocu. Badanie opisuje potencjał surowca i zachowanie związków w procesie produkcji. Nie jest rankingiem smaku ani dowodem, że najciemniejsze wino będzie najlepsze.

Jedna odmiana, różne zapachy w kieliszku

Różnice między gotowymi winami widać w notach degustacyjnych konkursu Decanter World Wine Awards z 2026 roku. W czarnogórskim Vranacu Barrique z rocznika 2021 sędziowie wskazywali między innymi zioła, ciemne owoce i skojarzenia z paloną kawą. W starszym Stari Podrum Vranac 2018 opisali także nuty ściółki leśnej i wiśni. Te opisy odnoszą się do konkretnych butelek ocenionych podczas konkursu, nie do obowiązkowego zestawu aromatów całej odmiany.

W tym samym zestawieniu znalazły się wina odmianowe oraz mieszanki z udziałem Vranaca, również spoza Czarnogóry. Porównanie pozwala wyjść poza proste określenie mocne czerwone. Można zwrócić uwagę na charakter owocu, wpływ dojrzewania, odczucie tanin i świeżość. Nie trzeba odnaleźć wszystkich skojarzeń z opisu degustatora, żeby zauważyć różnicę między dwiema próbkami. Własne wrażenie może być inne, szczególnie przy innym jedzeniu lub temperaturze podania. Nazwa odmiany daje punkt wyjścia do porównania, a producent i rocznik pomagają wskazać, co właściwie porównujemy.

Jak zaplanować krótką degustację

Najbardziej czytelne porównanie to dwie małe próbki z jasno opisanym pochodzeniem: na przykład Vranac dojrzewający w beczce i wersja bez takiego etapu albo dwa roczniki od jednego producenta. Zapytaj o skład odmianowy, miejsce uprawy i sposób dojrzewania. Te trzy informacje mówią więcej niż samo określenie wino domowe. Jeśli próbujesz mieszanki, warto wiedzieć, jakie inne odmiany znalazły się w butelce.

Wizytę w małej winnicy ustal bezpośrednio z gospodarzem; terminy przyjmowania gości nie wynikają z samej obecności szyldu przy drodze. Można połączyć rozmowę o winie ze zwiedzaniem Crmnicy i Virpazaru. Jeśli degustacja obejmuje alkohol, zapewnij kierowcę, który nie pije, albo zorganizowany przejazd. Dobrą pamiątką z porównania jest zdjęcie etykiety wraz z rocznikiem: nazwa Vranac bez tych danych opisuje zbyt wiele różnych win.

Rijeka Crnojevića i osady nad wodą

Njeguški pršut: historia i sposób produkcji