Gospa od Škrpjela: historia sztucznej wyspy koło Perastu

Najpierw skała, potem wyspa

Przed Perastem leżą dwie niewielkie wyspy. Sveti Đorđe jest naturalna, Gospa od Škrpjela powstała przy udziale człowieka. Tę drugą rozpoznaje się po kościele z kopułą, okrągłej dzwonnicy i kamiennym nabrzeżu. Nie należy mylić ich historii ani przenosić nazwy jednej na drugą: z brzegu sąsiadują ze sobą, ale powstały w różny sposób.

Według miejscowej legendy 22 lipca 1452 r. marynarze znaleźli na skale obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem. Odczytali to jako znak, by w tym miejscu wznieść kaplicę. W przekazie religijnym pojawia się również uzdrowienie jednego z braci, którzy mieli odnaleźć ikonę. Opowieść o znalezisku i uzdrowieniu należy do tradycji religijnej sanktuarium.

Budowa wyspy oznaczała stopniowe zwiększanie powierzchni wokół skalnego występu. Dowoziono kamień i zatapiano zużyte jednostki. W ten sposób stworzono grunt pod świątynię i jej otoczenie. Nazwa Gospa od Škrpjela, tłumaczona jako Matka Boża na Skale, zachowuje wspomnienie pierwotnego miejsca nawet wtedy, gdy patrzy się już na regularny zarys nabrzeża.

Kościół rósł wraz z zamożnością Perastu

Dzisiejszy zespół powstawał etapami. Po trzęsieniu ziemi z 1667 r., które uszkodziło kościoły na obu wyspach, odbudową Gospy od Škrpjela zajął się Andrija Zmajević. Ten duchowny z Perastu, późniejszy arcybiskup Baru, stał się także mecenasem dekoracji wnętrza. W świątyni spotykają się więc historia zniszczeń i ambicje miejscowej wspólnoty.

W 1720 r. do Perastu przybył dubrownicki budowniczy Ilija Katičić. Zaprojektował prezbiterium, czyli część kościoła wokół głównego ołtarza, z kopułą na ośmiobocznej podstawie. Prace ukończono w 1722 r. Okrągłą dzwonnicę wzniesiono w 1725 r., a późniejsze roboty objęły między innymi zakrystię i wykończenie kopuły. To dlatego niewielka świątynia ma tak rozpoznawalną sylwetkę.

Leksykon sztuki Czarnogórskiej Akademii Nauk i Sztuk wiąże rozbudowę z działalnością kapitanów, rady miejskiej i kościelnych patronów. W 1796 r. powstał kolejny główny ołtarz, wykonany przez rzeźbiarzy z Genui. Nie wszystko pochodzi więc z jednego warsztatu ani z tego samego stulecia. Wyspa gromadziła zamówienia składane przez kolejne pokolenia.

Obraz, któremu dodawano srebrne oprawy

Ikonę Matki Bożej na głównym ołtarzu przypisuje się Lovrowi Marinovowi Dobričeviciowi, malarzowi pochodzącemu z Kotoru. Gracija Brajković przedstawił w badaniu z 1980 r. dokumenty przemawiające za tym autorstwem.

Obraz przez wieki zmieniał oprawę. Srebrną osłonę postaci Maryi i Dzieciątka zamówił żeglarz i zwierzchnik gminy Ivan Mazarović. Pozostawała na obrazie do 1967 r. Osobną historię ma srebrny relief przedstawiający walkę mieszkańców Perastu z Osmanami 15 maja 1654 r. Wykonano go w Wenecji znacznie później, między 1736 a 1738 r.

Brajković odnalazł wiadomość o zapłacie dla weneckiego kupca Francesca Costadoni. Nie znalazł jednak dowodu, że kupiec był również wykonawcą reliefu. Sam relief upamiętnia wcześniejszą bitwę, nie jest zaś przedmiotem wykonanym podczas jej trwania.

Tripo Kokolja i malowidła nad głową

Tripo Kokolja urodził się w Peraście w 1661 r., a zmarł na Korčuli w 1713 r. Muzeum Miejskie w Peraście przechowuje jego autoportret oraz portrety ludzi związanych z miejscową żeglugą. Na wyspie malarz wykonał swoją największą realizację: rozbudowaną dekorację ścian i stropu. Muzeum podaje 68 obrazów powstałych w ciągu około dziesięciu lat.

Patronem przedsięwzięcia był Zmajević. Zlecenie wymagało czegoś więcej niż zawieszenia kilku niezależnych obrazów. Poszczególne sceny tworzą opowieść religijną, którą odczytuje się w całym pomieszczeniu, kierując wzrok od ścian ku górze. Skala zamówienia mówi również o możliwościach finansowych i artystycznych niewielkiego portu.

Dary marynarzy: nie tylko ozdoby

Srebrne tabliczki wotywne są jedną z najbardziej charakterystycznych części wnętrza. Wotum to dar składany w związku ze ślubowaniem, prośbą albo podziękowaniem. Na tabliczkach pojawiają się statki, niebezpieczne zdarzenia na morzu i części ciała. Zestawione obok siebie pokazują, z jakimi obawami przychodzono do sanktuarium.

Część darów nosi napisy. Według miejscowego opisu kolekcji można znaleźć na nich nazwiska kapitanów, nazwy jednostek, miejsca i daty zdarzeń. Dla historyka są to informacje o konkretnych ludziach i żegludze. Dla ofiarodawcy tabliczka mogła oznaczać spełnioną obietnicę. Te dwa sposoby odczytania przedmiotu nie wykluczają się, choć odpowiadają na różne pytania.

Zbiory nie ograniczają się do srebra. Do sanktuarium trafiały obrazy statków, przedmioty przywożone z podróży i osobiste pamiątki. Obok darów dawnych kapitanów są tu ślady nowszych zwyczajów: po ślubie panny młode pozostawiają swoje bukiety. O tym, że sanktuarium nadal przyjmuje wota, przypominają więc także przedmioty znacznie mniej trwałe niż metalowe tabliczki.

Malowidła mają również historię napraw

Obrazy Kokolji, które ogląda się dzisiaj, przechodziły konserwacje. Miroslav Montani badał pracę franciszkanina Josipa Rossiego, odnawiającego je w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Sięgnął przy tym do notatek Mihaila Sabljara, muzealnika z Zagrzebia, który widział wnętrze w 1845 r., przed tą interwencją.

Notatki Sabljara pozwalają zestawić wygląd obrazów sprzed restauracji z ich późniejszym stanem. Montani wykorzystywał je przy ocenie twórczości Kokolji: wcześniejsze opisy pomagają odróżnić pierwotną kompozycję od skutków późniejszych prac. W badaniu malarstwa przydatny okazał się więc zapis człowieka, który oglądał te same płótna kilkadziesiąt lat przed Rossim.

Historia ochrony zabytku należy zatem do historii samego wnętrza. Dzisiejszy odbiór kolorów, szczegółów i kompozycji jest związany także z pracą późniejszych konserwatorów. W małym kościele nad wodą spotykamy zarówno dawny program artystyczny, jak i kolejne próby jego zachowania.

22 lipca: kamienie wracają na łodzie

Podczas Fašinady mieszkańcy Perastu dowożą kamienie w łodziach i wrzucają je wokół wyspy. Zwyczaj odbywa się 22 lipca, w dniu wiązanym z odnalezieniem ikony. Oficjalny opis wydarzenia przedstawia połączone łodzie ozdobione gałązkami, które ruszają o zachodzie słońca. W tradycyjnym podziale ról płyną mężczyźni i proboszcz, a kobiety witają ich z brzegu.

Jest w tym obrzędzie bardzo konkretny materiał: ciężki kamień, ten sam, z którego budowano podstawę wyspy. Uczestnicy powtarzają czynność znaną z opowieści o jej powstaniu. Procesja na wodzie ma znaczenie religijne i wspólnotowe, a jej przebieg pozostaje związany z utrzymywaniem tego szczególnego miejsca.

Nie należy mylić Fašinady ze zwykłym rejsem turystycznym. Oglądanie obrzędu z brzegu nie oznacza automatycznie udziału w łodziach. Program organizacyjny konkretnego roku warto sprawdzić w komunikatach Perastu lub lokalnej organizacji turystycznej Kotoru.

Jak połączyć wyspę z Perastem

Do Gospy od Škrpjela dopływa się łodzią. Przed wejściem ustal, czy oferta obejmuje wyłącznie przewóz, czy również kościół i zbiory, oraz kiedy wraca łódź. W czynnej świątyni stosuj się do wskazówek gospodarzy. Po powrocie warto obejrzeć kolekcję Muzeum Miejskiego w Peraście: portrety Kokolji i pamiątki kapitańskich rodzin uzupełniają historię ludzi, którzy fundowali i odwiedzali sanktuarium.

Perast: miasto kapitanów i pałaców

Bokeljska mornarica: morska tradycja Kotoru

Kotor i jego zabytki