Bokeljska mornarica: tradycja marynarzy z Kotoru

Marynarze, którzy mieli własne bractwo

Słowo mornarica może sugerować dzisiejszą marynarkę wojenną. W Kotorze oznacza jednak organizację o znacznie szerszej przeszłości. Bractwo łączyło ludzi utrzymujących się z żeglugi, uczestniczyło w życiu portu i pomagało swoim członkom. Jego wojskowe obowiązki współistniały z działalnością zawodową, religijną oraz dobroczynną. Współcześnie jest przede wszystkim strażnikiem pamięci o żegludze Boki.

Hrvatska enciklopedija wymienia wśród dawnych zadań przygotowanie młodych marynarzy do zawodu oraz wsparcie ubogich i niezdolnych do pracy. Były też obowiązki obronne: utrzymywanie oddziału marynarzy, przygotowanie załóg okrętów i walka z piractwem. Zawód niósł ryzyko, którego nie kończyło zawinięcie do portu. Bractwo organizowało pomoc, a zarazem broniło interesów swojej grupy.

Prčanj i jego rodziny kapitańskie

Co oznacza data 809?

W opowieści o początkach bractwa najważniejszym wydarzeniem jest przybycie do Kotoru relikwii św. Tryfona w 809 roku. Tradycja przypisuje miejscowym marynarzom ich przejęcie i łączy tę chwilę z pierwszym wykonaniem kola. Święty został patronem miasta, a jego kult związał bractwo z kotorską katedrą. Rok 809 pojawia się dlatego w nazwach organizacji, uroczystościach rocznicowych i materiałach o dziedzictwie Boki.

Nie jest to jednak data dokumentu założycielskiego zachowanego do naszych czasów. Sama organizacja rozróżnia przekaz tradycyjny od późniejszych świadectw pisanych. Najstarszy ocalały statut powstał w 1463 roku. Długi rodowód ceremonii nie dowodzi również, że instytucja działała bez przerw i zawsze według tych samych zasad. Jej historię przerywały zakazy, wojny i reorganizacje. To istotna różnica, gdy spotykamy hasło o dwunastu stuleciach tradycji.

Pergamin, święty Mikołaj i interesy portu

Statut z 1463 roku należał do Bractwa św. Mikołaja Marynarzy z Kotoru. Rękopis ma 72 pergaminowe karty. Łaciński tytuł przechodzi w tekst włoski, zapisany w odmianie weneckiej. Na początku znajduje się miniatura św. Mikołaja przypisywana kotorskiemu malarzowi Lovrowi Marinovowi Dobričeviciowi. Dokument jest więc zarazem źródłem do historii pracy, języka kancelarii i miejscowej sztuki.

Bractwo miało wybierane władze, z gastaldem na czele. Jego przepisy nie ograniczały się do pobożnych zobowiązań. Dążyły również do kontroli dostępu do zawodu i handlu morskiego. Według opracowania organizacji takie roszczenia wywoływały opór Prčanja i innych osad żeglarskich. W historii wspólnoty zapisano zatem także spory o zarobek oraz samodzielność portów. Rocznica ogłoszenia statutu, 26 czerwca, jest dziś Dniem Bokeljskiej mornaricy.

Dlaczego współczesna mornarica ma charakter pamięciowy

Upadek Republiki Weneckiej w 1797 roku zmienił porządek polityczny Boki. W kolejnych latach zatoka przechodziła między różnymi władzami, a wojny uderzały w żeglugę i handel. Opracowanie statutów wydane przez Bokeljską mornaricę podaje, że władze francuskie zniosły bractwo w 1811 roku i przejęły jego mienie. Później organizację odtwarzano i ponownie rozwiązywano.

W połowie XIX wieku utrwaliła się jej rola pamięciowa, związana z nazwą Plemenito tijelo Bokeljske mornarice. Dawne funkcje zawodowe i wojskowe ustępowały miejsca przechowywaniu strojów, dokumentów i obrzędów. Dlatego dzisiejszych stopni, broni paradnej czy komend nie należy traktować jak struktury współczesnych sił zbrojnych. Zachowują ślady dawnych obowiązków, ale służą innemu rodzajowi działalności.

Jak czytać kolo św. Tryfona

Organizacja opisuje dwanaście nazwanych figur kola, zaznaczając, że zwykle wykonuje się ich osiem. Uczestnicy łączą się chustkami i poruszają według ustalonej kolejności. Łańcuch skręca w jedną stronę, później w przeciwną; prowadzący przechodzi pod uniesionymi rękami. To układ wymagający współpracy całego szeregu, nie seria solowych występów.

Nazwy pomagają rozpoznać poszczególne formy. Veliko kolo oznacza duży krąg, Dva kola jego podział na dwa koła, a Osmica przyjmuje kształt ósemki. Ušpug jest ciasną spiralą, którą tancerze następnie rozwiązują. Rzadziej wykonywana figura Sidro układa się w kotwicę. Organizacja łączy taniec z dawną obrzędowością religijną i doświadczeniem marynarzy. Nie trzeba jednak przypisywać każdemu krokowi jednej pewnej, średniowiecznej interpretacji: dzisiejszy opis sam wskazuje na nawarstwianie się różnych elementów.

Odświętny strój ma swój regulamin

Publiczne występy reguluje dokument poświęcony strojom, stopniom i zachowaniu aktywnego składu. Określa on nawet takie szczegóły, jak zakaz rozmów, używania telefonu czy palenia podczas tańca. Ceremonia ma własny porządek wejścia, ustawienia oddziału i zakończenia. W ostatniej figurze do kola dołączają oficerowie i zaproszeni goście, a po tańcu marynarze pozdrawiają zebranych, wyrzucając czapki.

Regulamin ogranicza także występy przy okazjach niemających związku z tradycją bractwa. To wyjaśnia, dlaczego mornaricy nie można utożsamiać z zespołem folklorystycznym występującym na każdym zamówionym festynie. W centrum pozostają uroczystości św. Tryfona i święta związane z organizacją oraz miastem. Kalendarz konkretnego występu należy sprawdzać w bieżącym komunikacie, bo data kościelnego święta i termin publicznej ceremonii nie muszą być tożsame.

Dwa wpisy UNESCO, dwie opisane wspólnoty

W 2021 roku na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości wpisano dziedzictwo Boka Navy Kotor zgłoszone przez Czarnogórę. Przedmiotem ochrony jest praktykowana tradycja, jej przekaz i rola we wspólnocie. Wpis nie dotyczy jednej historycznej jednostki pływającej ani zbioru okrętów.

W 2022 roku UNESCO dokonało osobnego wpisu na wniosek Chorwacji. Obejmuje on święto św. Tryfona i jego kolo w tradycji Chorwatów z Boki Kotorskiej mieszkających w Chorwacji. Zgłoszenie opisuje święto 3 lutego oraz Boka Nights, spotkania organizowane w lutym i marcu. Oprócz tańca obejmują one przekazywanie wiedzy o pochodzeniu społeczności, przygotowanie strojów i miejscowych potraw. Wspólna historia zatoki została w ten sposób opisana w dwóch różnych kontekstach społecznych. Nie są to zamienne nazwy tego samego wpisu.

Jak pamiątki marynarzy trafiły do muzeum

Kolekcja bractwa, tworzona około 1880 roku i udostępniona publicznie w 1900 roku, dała początek Muzeum Morskiemu w Kotorze. W 1938 roku urządzono ją na pierwszym piętrze pałacu Grgurina. Po drugiej wojnie światowej cały barokowy budynek przystosowano do potrzeb muzealnych. Przechowywanie przedmiotów stało się więc jednym ze sposobów, w jakie organizacja realizowała swoją nową rolę.

Kolo i muzealna kolekcja pozwalają poznać dwie strony tego samego dziedzictwa. W gablotach pozostają przedmioty oraz dokumenty; podczas ceremonii można zobaczyć zasady przekazywane przez ćwiczenie i wspólny udział. Muzeum nie zastępuje występu, podobnie jak krótki występ nie opowiada całej gospodarczej historii marynarzy. Razem pomagają zrozumieć, dlaczego w Kotorze pamięć o żegludze wykracza daleko poza nabrzeże.

Kotor: katedra, place i Muzeum Morskie

Perast i jego żeglarska przeszłość