Prokletije: dlaczego nazywa się je Górami Przeklętymi?

Co właściwie znaczy nazwa Prokletije?

Polska nazwa Góry Przeklęte oddaje znaczenie słowa Prokletije. W albańskim funkcjonuje Bjeshkët e Nemuna, również odnoszące się do przekleństwa. Samo znaczenie jest więc czytelne. Znacznie trudniej wskazać moment, autora i powód nadania nazwy całemu obszarowi. Popularne objaśnienie, że nazwano tak góry z powodu niedostępnych ścian, brzmi wiarygodnie, lecz nie jest dowodem językoznawczym.

W wydanej w 1909 roku książce High Albania Edith Durham zapisała nazwę Prokletija używaną wobec pasma oddzielającego Malësię e Madhe od ziem Gusinje. Zwracała przy tym uwagę, że podróżnicy rozciągali ją błędnie na wszystkie góry północnej Albanii. To cenne świadectwo dawnego użycia, ale także ostrzeżenie: geograficzny zasięg nazwy nie zawsze był rozumiany identycznie.

Durham podróżowała po zamieszkanym pograniczu, opisując miejscowe społeczności, ich pochodzenie i organizację. Jej relacja nie przedstawia pustego, zakazanego świata. Pozwala oddzielić groźnie brzmiącą nazwę od uproszczonego obrazu gór, do których rzekomo nikt nie chodził. Nie daje natomiast rozstrzygającego wyjaśnienia, kto i kiedy nazwał je przeklętymi.

Legenda o jeziorze i wypędzonych wiłach

Jedną z wersji legendy publikuje sam zarząd czarnogórskich parków. Według niej Bóg stworzył wysoko w lesie Hridsko jezero, aby kąpały się w nim górskie wiły. Ludzie zapragnęli zatrzymać jezioro dla siebie i wypędzili jego nadnaturalne mieszkanki. Rozgniewany Bóg uderzył piorunami w otoczenie jeziora, pozostawiając nagie skały, i przeklął góry.

Opowieść łączy jezioro, skały i ludzką zachłanność w historię, którą łatwo zapamiętać. Tak właśnie działa ludowe objaśnienie krajobrazu. Nie należy jednak odczytywać go jako świadectwa wydarzenia ani pewnego pochodzenia nazwy. Podobnie wierzenia o szczęściu przynoszonym przez wodę Hridskiego jeziora mówią o jego miejscu w wyobraźni mieszkańców, a nie o właściwościach leczniczych.

Masyw jest większy od parku narodowego

Na mapie Prokletije rozciągają się przez Czarnogórę, Albanię i Kosowo. Granice państw przecinają górski obszar, ale nie zamykają go w osobnych przyrodniczych całościach. Czarnogórski Park Narodowy Prokletije utworzono dopiero w 2009 roku. Ma 16 630 hektarów i obejmuje części gmin Plav i Gusinje; powierzchnię potwierdzają plan zarządzania i leksykon przyrodniczy CANU.

Rozróżnienie masywu i parku porządkuje nazwy spotykane w przewodnikach. Opis Prokletij może dotyczyć albańskich dolin Theth i Valbona, kosowskich gór albo czarnogórskich dolin koło Gusinje. Nie są to różne nazwy jednego wejścia do parku. To odrębne części rozległego regionu, z innymi drogami dojścia i przepisami granicznymi.

W czarnogórskiej części szczególne znaczenie mają rezerwaty Hridsko jezero i Volušnica. Ochrona przyrody obejmuje więc także miejsca, które łatwo przeoczyć, jeśli szuka się wyłącznie najwyższego wierzchołka.

Gusinje i jego położenie przy górskich dolinach

Zla Kolata, Maja Jezercë i pomyłka z Bobotovym Kukiem

Najwyższym szczytem Czarnogóry jest Zla Kolata, wznosząca się na granicy z Albanią. Park podaje wysokość 2534 m. Popularność Durmitoru sprawia, że ten tytuł bywa przypisywany Bobotovemu Kukowi, lecz jego 2523 m daje mu pierwszeństwo w Durmitorze, nie w całym państwie. Różnica wynosi zaledwie jedenaście metrów; znacznie większa jest różnica między rozpoznawalnością obu gór.

Całe Prokletije sięgają wyżej. Maja Jezercë leży już w Albanii, między rejonami Theth i Valbony. Albańska agencja turystyczna podaje 2694 m i wskazuje ją jako najwyższy szczyt Alp Albańskich. Nie jest jednak najwyższym szczytem Albanii: ten tytuł należy do Korabu. Trzy różne pytania o najwyższą górę dają zatem trzy różne odpowiedzi.

Wysokość nie jest skalą trudności szlaku. Porównanie metrów pomaga uporządkować geografię, lecz nie pozwala uznać niższego wierzchołka za łatwy. W tym masywie znaczenie mają przebieg grani, nachylenie i długość dojścia, a nie tylko liczba zapisana obok nazwy.

Durmitor i szlaki wokół Bobotovego Kuku

Grebaje i Ropojana: dwa różne obrazy gór

Ślady lodu i drobna przyroda pod nogami

Dzisiejsze kształty gór powstały także za sprawą lodowców. Kotły, rozbudowane doliny i jeziora dokumentują znacznie chłodniejsze etapy ich historii. W rejonie Bogićevicy leży Hridsko jezero, na wysokości około 1970 m. Według planu parku zasilają je głównie opady oraz niewielkie źródła przy brzegach. Otoczenie jeziora należy do odrębnego rezerwatu; nie jest po prostu kolejnym zbiornikiem przy szlaku.

Przyrodniczy obraz Prokletij uzupełniają organizmy trudniejsze do zauważenia niż drzewa czy kwiaty. Zespół Beáty Papp opublikował w 2019 roku wyniki wyprawy badawczej przeprowadzonej w 2006 roku. Odnotowano 282 taksony mszaków, w tym 64 wątrobowce i 218 mchów. Dwanaście stanowiło pierwsze wykazane stanowiska danych taksonów w Czarnogórze.

Nie są to liczby wszystkich roślin masywu ani spis aktualny na dzień naszej wizyty. Pokazują natomiast, ile informacji może przynieść badanie wilgotnych skał, gleby czy kory. Autorzy zwracali uwagę na urozmaicone podłoże i warunki siedliskowe. Surowy wygląd szczytów nie wyklucza bogactwa przyrody w ich otoczeniu; często zasłania ją po prostu skala gór.

Od ścieżek pasterzy do Peaks of the Balkans

Współczesna historia Prokletij obejmuje próbę połączenia przygranicznych społeczności przez turystykę pieszą. Szlak Peaks of the Balkans, mający około 200 km, prowadzi przez Albanię, Czarnogórę i Kosowo. Organizująca wsparcie projektu GIZ opisuje początki prac około 2009 roku: istniejące ścieżki pasterskie połączono w trasę i uzgadniano zasady jej przekraczania z policją graniczną.

W relacji GIZ z lipca 2026 roku pojawia się Agron Alija, który wrócił z Niemiec i związał działalność turystyczną z Babino Polje. Taki przykład pokazuje miejscowy wymiar szlaku. Wędrowiec potrzebuje noclegu i posiłku; wieś może dzięki temu zyskać pracę, która pozwala zostać albo wrócić. Nie oznacza to jednak, że turystyka rozwiązała wszystkie problemy pogranicza.

Granice nadal mają znaczenie. Oznakowana ścieżka łącząca państwa nie jest równoznaczna z dowolnością ich przekraczania. Zasady przejść górskich trzeba ustalić dla konkretnej trasy. Kulturowo ten szlak przypomina natomiast o czymś starszym od trekkingu: mieszkańcy tych gór utrzymywali kontakty po obu stronach dzisiejszych granic.

Katuny i sezonowe wędrówki pasterzy

Jak poznawać Prokletije bez gonienia za najwyższym szczytem

Dla pierwszego spotkania z masywem sensownym punktem odniesienia są Plav i Gusinje oraz konkretna dolina, nie lista rekordów. Grebaje pozwala oglądać skalne ściany, Ropojana prowadzi w głąb gór, a Hridsko jezero pokazuje inny fragment ich przyrody. Nie należy łączyć tych nazw w obietnicę jednej krótkiej wycieczki: są to oddzielne cele.

Przy wyborze trasy potrzebne są aktualna mapa i ocena warunków terenowych. Opisy geograficzne ani stare relacje klubowe nie potwierdzają stanu oznakowania czy zalegającego śniegu. Dla wybranej wycieczki należy sprawdzić przebieg ścieżki, przewyższenie, prognozę pogody oraz ewentualne formalności związane z przekroczeniem granicy.