Rzymskie mozaiki w Risan: ślady starożytności

Budynek zachowany od podłogi

Najważniejsza część tego stanowiska leży nisko: na poziomie dawnych posadzek. Nie ma tu kompletnej rzymskiej rezydencji z dachami i wyposażeniem. Zachowany kompleks, według Muzeów Kotoru, zajmuje około 790 m². Pomieszczenia rozmieszczono wokół centralnej przestrzeni. Nazwa willa urbana, czyli willa miejska, jest określeniem używanym przez instytucję opiekującą się zabytkiem.

Carla Sfameni opisuje dziedziniec z otaczającym go portykiem oraz zbliżony układ obu skrzydeł. Na północy znajdowało się długie pomieszczenie, poprzedzone mniejszymi pokojami. Położenia głównego wejścia nie udało się pewnie odtworzyć; badaczka wskazuje południe jako możliwość. Plan budynku warto zatem czytać razem z posadzkami, bez dopowiadania brakujących ścian i drzwi.

Mozaiki należą do rzymskiego etapu dziejów Risan. Nie są dekoracją pałacu królowej Teuty ani znaleziskiem z tego samego okresu co iliryjskie skarby monet. Archeologia miasta obejmuje kilka stanowisk i długi ciąg przemian.

Risan: starsze dzieje miasta i pozostałe stanowiska archeologiczne

Hypnos i maki w środkowym polu

W północno-wschodnim pomieszczeniu znajduje się medalion z młodym, uskrzydlonym bogiem snu. Hypnos leży wsparty na prawej ręce, opartej na poduszce; głowę przechyla na tę samą stronę. Otacza go kwadrat podzielony na 16 mniejszych pól ze stylizowanymi kwiatami maku. Zestawienie rośliny kojarzonej ze snem z postacią boga nadaje dekoracji czytelny wspólny temat.

Figura nie zajmuje całej posadzki. Jest skupiona w centrum, a wokół pozostaje rozbudowana kompozycja ornamentalna. Przy oglądaniu zdjęcia samego medalionu łatwo stracić tę skalę. Dopiero zestawienie z obrysem pokoju pokazuje, że obraz był częścią podłogi użytkowanego wnętrza, a nie samodzielnym malowidłem.

Z czego układano mozaiki?

Drobne elementy tworzące wzór to tessery. W posadzkach geometrycznych w Risan dominują białe, szare i czarne kamienie, ułożone w technice opus tessellatum. Powtarzające się kształty budują płaską kompozycję, bez próby uzyskania perspektywy. Barwne przedstawienie Hypnosa wykonano w technice opus vermiculatum, pozwalającej prowadzić drobne elementy wzdłuż konturów figury.

W dekoracjach pojawiają się rozety, romby, kręgi, półkola, szachownice oraz pnącza z liśćmi. CANU wskazuje hipotezę udziału dwóch wykonawców związanych z jednym warsztatem: jednego przy Hypnosie, drugiego przy pozostałych posadzkach. Ich imiona i pochodzenie nie są znane. Przypuszczenie o związku z Dalmacją pozostaje interpretacją stylistyczną, nie zapisem biograficznym.

Trzy wzory, którym warto się przyjrzeć

Katalog Jasminki Grgurević szczegółowo opisuje wzory posadzek. Numeracja pokoi różni się między publikacjami; poniżej podano ich położenie.

II wiek i późniejsze naprawy

Główny zespół mozaik datuje się na II wiek n.e. Datowanie opiera się przede wszystkim na porównywaniu wzorów i sposobu ich wykonania z innymi stanowiskami. Nie oznacza odczytania daty zapisanej przez właściciela domu.

CANU odnotowuje też późniejsze uzupełnienia, prawdopodobnie z IV wieku. Wykorzystywano w nich kolorowe płytki wapienne i fragmenty ceramiki. Oglądana powierzchnia zawiera więc ślady użytkowania i napraw, a nie wyłącznie rezultat pierwszej pracy mozaikarzy.

Sfameni wskazuje analogie do tradycji greckiej, Italii, Galii i Afryki Północnej. Porównania afrykańskie odnoszą się do sposobu komponowania środkowego obrazu, nie do odkrycia identycznego Hypnosa. Wzory krążyły między warsztatami świata śródziemnomorskiego. Podobieństwo dekoracji samo w sobie nie ustala narodowości wykonawcy ani drogi, którą przybył do Risan.

Willa czy dom dla podróżnych?

Piotr Dyczek zaproponował interpretację budynku jako hospitium, czyli obiektu przyjmującego podróżnych. W opracowaniu poświęconym dawnemu portowi wiąże go z zapleczem ruchu morskiego. Taki obraz różni się od popularnej rekonstrukcji prywatnego domu z sypialnią zamożnego Rzymianina. Dyczek umieszcza jego użytkowanie między czasami Antonina Piusa a okresem Konstantynów.

Badania portu dostarczają dla tego pomysłu konkretnego otoczenia. Zespół Uniwersytetu Warszawskiego dokumentował pod wodą skupiska amfor i innych naczyń oraz pozostałości konstrukcji przy ujściu Špili. Analiza położenia znalezisk służyła odtworzeniu miejsc kotwiczenia i wyładunku. Budynek z dekorowanymi pokojami stał więc w mieście związanym z przewozem ludzi i towarów, nie w odizolowanym majątku w głębi lądu.

Interpretacja nie zamknęła dyskusji. Sfameni zaznacza, że podobne układy z centralnym dziedzińcem występują także w budowlach mieszkalnych. Hospitium pozostaje hipotezą badawczą. Sam bóg snu nie rozstrzyga, czy odpoczywał tu właściciel, czy gość.

Odsłanianie i ponowne zakrywanie

Dušan Vuksan rozpoczął wykopaliska willi w 1930 roku. Dalsze dzieje stanowiska obejmowały przerwy, zasypywanie i kolejne odsłonięcia. Sfameni przywołuje dokumenty o pracach włoskich żołnierzy w 1942 roku, prawdopodobnie dotyczące właśnie willi Hypnosa.

Luigi Crema, zajmujący się ochroną zabytków Dalmacji, wystąpił wówczas o środki na ich zabezpieczenie. Dokumenty obejmowały wzmocnienie murów i zadaszenie podtrzymywane przez słupy. W grudniu 1942 roku ministerstwo zatwierdziło projekt prac odnoszący się do Salony i Risan. Była to działalność prowadzona w czasie włoskiej okupacji, nie początek odkrycia mozaik.

Powojenna konserwacja obejmowała zdejmowanie posadzek, ich wzmacnianie i ponowne umieszczanie na stanowisku. Ważne prace wykonano w 1963 roku. Obecna możliwość oglądania mozaik jest wynikiem takich zabiegów; dekoracje nie przetrwały dwóch tysięcy lat jako nienaruszone, stale odsłonięte podłogi.

Stary Bar: badania i konserwacja odsłoniętego miasta

Przywracanie posadzek na właściwe miejsce

Nowszy przykład pokazuje relacja z prac rozpoczętych w 2017 roku. Konserwatorzy czarnogórscy i polscy zajmowali się fragmentami znalezionymi podczas badań w 2004 roku. Po odkryciu zdjęto je i przechowywano poza pierwotnym położeniem. Koordynatorka stanowiska informowała dziennik „Dan” o trudnościach z warunkami magazynowania, w tym o dostawaniu się wody.

Plan przewidywał ułożenie przygotowanych fragmentów na poziomie dawnej posadzki. Skład spoiwa miał zostać dobrany na podstawie prób. Odtwarzanie brakujących części, potrzebnych do czytelnego przedstawienia wzoru, miało stanowić kolejny etap. Relacja dokumentuje rozpoczęcie i założenia zabiegów; nie potwierdza automatycznie zakończenia wszystkich zapowiedzianych robót.

Przypadek ten wyjaśnia, dlaczego konserwacja nie sprowadza się do umycia kamyków. Znaczenie ma podłoże, wilgoć, zachowanie układu fragmentów i ich powrót do konkretnego pomieszczenia. Mozaika pozbawiona związku z planem budynku traci część informacji o tym, jak korzystano z wnętrza.

Jak oglądać mozaiki na miejscu

Najpierw spójrz na układ pomieszczeń, potem porównaj boki posadzek i środkowe pola. Dopiero na końcu przyjrzyj się detalom Hypnosa. Taka kolejność pomaga zobaczyć różnice między kompozycją przeznaczoną do całego pokoju a samą figurą.

Stanowisko należy do Muzeów Kotoru. Bieżące zasady wejścia, godziny i ewentualne ograniczenia należy sprawdzić w informacji tej instytucji. Nie należy utożsamiać liczby pomieszczeń opisanych w publikacji archeologicznej z liczbą wnętrz udostępnionych w danym dniu. Przy posadzkach korzystaj z wyznaczonych przejść; oglądanie układu tesser nie wymaga dotykania ani zwilżania zabytku.

Perast: inne muzeum nad wewnętrzną częścią zatoki

Miasta zatoki i różnice między ich zabytkami