Czy Zatoka Kotorska jest fiordem? Wyjaśniamy jej pochodzenie

Co musi się wydarzyć, żeby powstał fiord?

Fiord jest doliną wyżłobioną przez lodowiec, którą później zajęło morze. Ruch lodu pogłębia i poszerza obniżenie między górami. Po ustąpieniu lodowca oraz zalaniu doliny pozostaje długa zatoka, zwykle z bardzo stromymi ścianami. Przy jej wylocie często znajduje się płytszy próg. Takie pochodzenie odróżnia fiord od innych wąskich zatok.

NOAA, amerykańska instytucja zajmująca się oceanami i atmosferą, rozdziela w swojej klasyfikacji fiordy, zatopione doliny rzeczne i estuaria tektoniczne. Podobny kształt na zdjęciu nie oznacza zatem tego samego procesu powstania. Strome zbocza mogą otaczać również dolinę, której zasadniczego kształtu nie wyrzeźbił lodowiec.

Dlatego określenie „najbardziej południowy fiord Europy”, spotykane przy Boce, nie jest poprawną definicją geologiczną. Oddaje wizualne skojarzenie z północnymi wybrzeżami. Do wyjaśnienia pochodzenia zatoki potrzebna jest jednak historia skał i dawnego dna, a nie szerokość geograficzna.

Fiordy występują zresztą poza Norwegią, również w Chile i Nowej Zelandii. O ich nazwie nie decyduje północne położenie ani chłodna woda, lecz działanie lodowca w przeszłości. Ciepły klimat nad Boką sam w sobie nie byłby więc argumentem rozstrzygającym.

Wapień, flisz i ruchy skorupy ziemskiej

Damir Magaš w opracowaniu geograficznym Boki opisuje układ krasowych grzbietów oraz obniżonych dolin. Ważne są zarówno ruchy tektoniczne, jak i różna odporność skał. Twarde wapienie tworzą strome partie terenu, podczas gdy łatwiej niszczone osady fliszowe sprzyjają powstawaniu szerszych obniżeń. Flisz to zespół naprzemianległych warstw skał osadowych, a nie jedna jednolita skała.

Woda również działała na dwa sposoby. Spływ powierzchniowy rozcinał doliny, natomiast w skałach węglanowych rozwijał się kras: woda przenikała szczelinami i stopniowo rozpuszczała skałę. Kontakty przepuszczalnych wapieni ze słabiej przepuszczalnymi warstwami pomagały wyznaczać miejsca wypływu źródeł.

Dzisiejsza Boka składa się z kolejnych akwenów. Od strony morza leży część hercegnowska, dalej tivatska, a najgłębiej w ląd wchodzą odnogi kotorska i risanska z rejonem Morinja. Łączą je przewężenia Kumbor i Verige. Ta sekwencja basenów oraz cieśnin lepiej opisuje zatokę niż wyobrażenie jednego prostego, podłużnego żłobu.

Położenie miast odpowiada wąskim pasom lądu dostępnym między wodą a górami. Kotor, Perast i Risan ogląda się więc na tle zboczy, które stanowią część znacznie większej budowy geologicznej. Granica dzisiejszej zabudowy nie wyznacza granicy procesów kształtujących Bokę.

Herceg Novi przy zewnętrznej części Boki

Risan nad wewnętrzną odnogą zatoki

Jak morze weszło w dawne doliny

Giovanni Bortoluzzi i współautorzy w badaniu z 2017 roku określają Bokę jako system riasowy. Ria to zatoka powstała przez zalanie wcześniejszej doliny rzecznej. W Boce rozwój dolin wiązał się z tektoniką i wielokrotnymi zmianami poziomu morza.

Podczas późnoplejstoceńskiego maksimum zlodowacenia Adriatyk znajdował się ponad sto metrów poniżej obecnego poziomu. Dzisiejsze dno było odsłoniętym lądem. Późniejszy wzrost poziomu morza i zalanie we wczesnym holocenie nadały dolinom morski charakter.

Pomiary echosondą i profilowanie sejsmiczne z lat 2008–2013 ujawniły kształt dna oraz osadów. Nie wynika z nich opowieść o jednej rzece, która samotnie wykopała całą Bokę. Działały tu systemy odpływu, ruchy podłoża i kolejne zalania.

Koło Perastu rozpoznano też okrągłe zagłębienia dna, interpretowane jako ślady wypływu wód podziemnych. Krasowy obieg wody pozostawił ślady również pod dzisiejszym morzem.

Lodowce Orjenu: prawdziwy ślad epoki lodowej

Brak genezy fiordowej nie oznacza braku lodowców w okolicy. Górujący nad zatoką Orjen był zlodowacony. Kathryn Adamson i współautorzy zbadali stożek napływowy przy Lipci, czyli nagromadzenie materiału wynoszonego z gór przez wodę. Powstał on dzięki silnemu potokowi wypływającemu sprzed lodowca schodzącego z masywu.

Badacze połączyli obserwacje terenowe, analizę osadów, datowanie metodą uranową i pomiary podwodne. Najstarsze wyniki wskazują, że stożek utworzył się przed 320 tysiącami lat. Dziś jego wierzchołek znajduje się około 50 metrów nad morzem, ale mniej więcej 60 procent całej formy leży już pod wodą. Zalana część zachowała dawne koryta i terasy.

To bardzo konkretny związek Boki ze zlodowaceniami: lód działał w górach, potok transportował materiał ku obniżeniu, a późniejsze morze przykryło część osadów. Nie jest to jednak dowód, że lodowiec wyżłobił całą zatokę. W jednym krajobrazie mogą współistnieć ślady procesów lodowcowych i doliny o innym pochodzeniu.

Dlaczego w zatoce nie płynie wyłącznie słona woda

Również współczesna Boka nie jest nieruchomym zbiornikiem odciętym od lądu. Badanie hydrodynamiczne Debory Bellafiore i współautorów z 2011 roku opisuje ją jako obszar silnego oddziaływania dopływu słodkiej wody. Rzeki, potoki i źródła wpływają na zasolenie oraz temperaturę poszczególnych warstw.

W modelowanym średnim układzie mniej słona woda odpływa przy powierzchni, a głębiej napływa woda morska. Wewnętrzne części zatoki mają słabszą wymianę i dłuższy czas przebywania wody niż akweny bliższe otwartemu Adriatykowi. Intensywne zasilanie z lądu może jednak szybko zmienić ten układ. Letnie nagrzewanie dodatkowo różnicuje warunki.

Słowo „estuarium” opisuje tu mieszanie się wód i ich krążenie, podczas gdy „ria” mówi przede wszystkim o pochodzeniu zatopionej doliny. Te określenia nie wykluczają się wzajemnie. Pierwsze pomaga zrozumieć działanie dzisiejszego akwenu, drugie jego historię. Żadne nie oznacza automatycznie, że przy każdym brzegu występuje takie samo zasolenie albo taka sama wymiana wody.

Trzy określenia, trzy różne pytania

Kotor: miasto pod stromymi zboczami

Punkty widokowe, z których widać układ zatoki